Evolutie, Creationisme en Intelligent Design

Vorige kalenderjaar ontstond er enig rumoer over de opvatting van sommige al dan niet bekende wetenschappers, dat de leer van de evolutie bepaalde ontwikkelingen en verschijnselen in de ons omringende natuur niet geheel kan verklaren.

Met name de wetenschap van de kansberekening, zou ons, argeloze lezers en andere belangstellenden, kunnen laten zien dat de kans dat bepaalde ontwikkelingen en ontwerpen in het bekende leven zouden hebben plaatsgevonden, ongelooflijk klein is, zelfs verwaarloosbaar klein is.

Dat dergelijke ontwikkelingen, soms twee of meer tegelijkertijd en met één en hetzelfde doel, hebben plaatsgevonden is soms niet goed voor te stellen. Een mooi voorbeeld is dat de motor en de zweepstaart bij bepaalde eencelliggen, nodig voor de voortbeweging, tegelijkertijd moeten zijn ontstaan. Dat is een voor de hand liggende gedachte. Een moter evolueren zonder 'wielen' lijkt niet zinvol, een 'wiel' zonder motor ook niet. Beide ontwikkelingen moeten dus tegelijkertijd hebben plaatsgevonden. De kans dat zoiets gebeurt, is erg klein, aldus bedoelde wetenschappers.

En dus moet er een plan zijn geweest, of misschien nog bestaan, een ontwerp zeg maar, een blauwdruk voor bepaalde ontwikkelingen in de evolutie. Een sturende kracht die ervoor zorgdraagt dat zeer onwaarschijnlijke ontwikkelingen inderdaad tegelijkertijd hebben kunnen plaatsvinden. In Nederland wordt hier de Engelse term gehanteerd, Intelligent Design. Het is dan een kleine stap om te veronderstellen dat de betreffende wetenschappers hier gewoon doelen op een scheppende kracht. In de pers wordt zoiets natuurlijk onmiddellijk gelijk gesteld met een goddelijk wezen, God dus. De wetenschappers werden op een gegeven moment natuurlijk creationisten genoemd.

Ikzelf geloof niet zo in een ontwerp. Wel in de nietigheid van ons verstand. De behoefte van de mens om een optimaal begrip te krijgen van de wereld om ons heen en de weg die geleid heeft tot die wereld, is legitiem. Dat begrip is natuurlijk voortdurend in ontwikkeling. Soms in de goede richting, soms in de foute richting. Soms begrijpen we bepaalde dingen niet. Leg je daar bij neer, aanvaard dat je iets niet kunt begrijpen. Ik ben er van overtuigd dat de tijd de hiaten in onze kennis ooit een keer met begrip vult. Erken trouwens ook dat bepaalde gevestigde overtuigingen best (op onderdelen) zwak kunnen zijn. Darwin was een man met een rijk en goed verstand, maar dat geldt zeker ook voor Cees Dekker en Ronald Meester. Wat is daar zo moeilijk aan? Behalve dan misschien dat je als belangstellende ook je eigen verstand eens kritisch moet gebruiken. Een boekie lezen kan daar bij helpen.

Schitterend ongeluk of sporen van ontwerp? : Over toeval en doelgerichtheid in de evolutie/ Cees Dekker, Ronald Meester en René van Woudenberg (red.). - Kampen : Uitgeverij Ten Have. - 2005, 348 p.	En God beschikte een worm : over schepping en evolutie / Cees Dekker, Ronald Meester en René van Woudenberg (red.). - Kampen : Uitgeverij Ten Have. - 2005, 405 p.

Toegegeven; dat de heren journalisten en critici iets te snel etiketten plakken en roepen dat we te maken hebben met creationisten en hun verderfelijke ideeen, wordt natuurlijk in de hand gewekt door:

1. het gegeven dat de uitgeverij in Kampen zit
2. woorden als God en schepping in een boektitel

Pools nationalisme

Nog in 1987 verscheen een Poolse, historische atlas die je met een gerust hart een nationalistische atlas kunt noemen. In de atlas alleen kaarten (24 stuks) met betrekking tot Polen, maar dat is op zich niet nationalistisch. Ook diverse schoolatlassen van Bos hebben alleen Nederlandse kaarten, maar zij zijn dan niet voorzien van stripachtige tekeningen die de -militaire- geschiedenis tot onderwerp hebben. En dat vinden we dus juist wel in de Poolse atlas. Een prachtige, positieve geschiedenis. Met helden, heldenmoed en zo.

Nasza Ojczyzna : szkolny atlas historyczny / [ed.] Teresa Smyl. - Warszawa, Wroclaw : Panstwowe przedsiebiorstwo wydawnictw kartograficznych. - [1987].	Kok's schoolatlas voor de vaderlandse geschiedenis / H.J. Braunstahl met medewerking van E. ter Haar. - Kampen : J.H. Kok. - 1964, 7 ed., 23 p.

In 1964 verscheen bij Kok in Kampen een Nederlandse schoolatlas: Kok's schoolatlas voor de vaderlandse geschiedenis / H.J. Braunstahl met medewerking van E. ter Haar. - Kampen : J.H. Kok. - 1964, 7 ed., 23 p. Uit het feit dat er minstens 7 edities zijn verschenen moet ik toch afleiden dat er een zekere belangstelling was voor dit atlasje. Misschien juist op scholen met een protestantse inslag, want dat was -zeker in die tijd- toch de belangrijkste doelgroep van uitgeverij Kok. In dit werkje geen ruimte voor nationalisme wel voor een reeks afbeeldingen die een oppervlakkig beeld geven van de ontstaansgeschiedenis van het Koninkrijk der Nederlanden. Tekenend is bijvoorbeeld dat er geen enkele kaart is opgenomen van Suriname of Nederlands Indië. Beide gebieden hebben lange tijd tot het koninkrijk behoord en daardoor bijgedragen aan de vaderlandse geschiedenis, maar kennelijk was dat in 1964 nog niet doorgedrongen tot de hoofden van Braunstahl en Ter Haar. Of wilde men juist iedere zweem van nationalisme vermijden?

Even terug naar de Poolse atlas. In de atlas 24 slecht gedrukte kaarten waarop de grenzen van Polen zijn terug te vinden in de diverse perioden. De eerste kaart is er een met plaatsen die interessant zijn voor de archeologie, de laatste kaarten zijn kaarten van Polen in 1945 en een kaart met de belangrijkste industriecentra in het land. Geen kaarten na 1945 toen Polen uiteraard -ik druk me voorzichtig uit- onder de invloed stond van de Sovjet Unie. Bedenk dat in 1987 het oude Oostblok nog gewoon bestond. Dat het dus niet gepast was om in atlassen te laten uitkomen hoe de precieze machtsverhoudingen, hoewel tanende, waren. Twee jaar later kon dat wel.

King atlas

Eerder sprak ik hier over een tweetal Bos atlassen. Dat sluit mooi aan bij de overdadige aandacht die de afgelopen jaren is geschonken aan het verschijnsel Bosatlas. Er is een prachtige facsimile editie verschenen van de allereerste Bosatlas uit 1877. Bovendien is er ook nog een indrukwekkende 'geschiedenis van de Bosatlas' verschenen met een weelde aan afbeeldingen uit de verschenen edities van de atlas (Biografie van de Bosatlas van Ferjan Ormeling).

In het laatste boek, overigens in het vertrouwde formaat van de atlas, wordt uitvoerig stilgestaan bij de eerste jaren van de atlas, waarbij werd gewezen op de concurrenten. Toen in 1877 de eerste Bos atlas verscheen waren er maar liefst 12 concurrerende atlassen. Al die atlassen waren voor 1910 echter van de markt gedrukt door de atlas van Bos. Ook na 1910 verschenen nog twee atlassen -van Beekman/Schuiling en Ten Have- die echter vóór 1940 alweer van de markt waren verdwenen.

Toch verschenen er nog allerlei atlassen, zelfs tot op de dag van vandaag. Vaak betreft het dan vertaalde en bewerkingen van atlassen uit het buitenland. Nog redelijk bekend is -denk ik- dat de pepermuntfabriek King (Sneek, Friesland) ook geregeld atlassen of kaartverzamelingen uitgaf. Soms beperkte edities, soms meer omvangrijke boekwerken. Ik geef hierbij wat plaatjes van de beide 'soorten'.

King aardrijkskundig nieuws : landenserie van 15 kaartjes. - Sneek : Kingfabrieken Tonnema N.V. - [1960?].	Idem, maar nu opengevouwen met enkele kaartjes uit de omslag. Helaas ontbreekt een stel kaartjes in mijn exemplaar.

Op de achterzijde van ieder kaartje wordt uitgelegd wat er op de voorkant te zien is en tevens wordt wat staatkundige informatie gegeven.

Ook andere partijen lieten zich niet onbetuigd. Ik vraag me af waarom King en bijvoorbeeld Reader Digest atlassen of atlasjes uitgaven. Het moet toch duidelijk zijn geweest dat dergelijke publicaties nooit een impact zouden krijgen als bijvoorbeeld de Bos atlas of om maar eens wat te noemen de Times wereld atlas. Dus waarom, waarom toch? Ik kan alleen maar bedenken dat er een markt van verzamelaars bestond (en bestaat) die graag dergelijke publicaties bezit. B e z i t dus en niet gebruikt.

King atlas : Nederland voor school en toerisme. - Sneek : Kingfabrieken Tonnema N.V. - [1981].	Wereld zakatlas. - Amsterdam : The Readers's Digest N.V. - 1970. De omslag van mijn exemplaar is erg beschadigd en amateuristisch gerepareerd.

De inleiding in de hierboven getoonde atlas leert ons dat King in de loop der jaren maar liefst een miljoen exemplaren van zijn atlas (in diverse vormen) heeft laten drukken en verspreid. Misschien was het toch een lucratieve zakelijke bezigheid van de snoepfabrikant om atlassen te verkopen. Je kreeg ze niet cadeau bij een rolletje pepermunt!!

De Hollandsche Revue

In 1977 en 1978 verschenen twee boeken van Johan Fabricius die beide de historische figuur Toontje Poland (Alkmaar 1795 - Tjilatjap,Java 1857) tot onderwerp hadden. Toch kwam Toontje niet tot mij middels de boeken van Fabricius. Ik las over Toontje in een boekrecensie die in 1903 was verschenen in het maandblad “De Hollandsche Revue”. Het boek in kwestie bezit ik niet, maar de titel luidt: “Neerland’s krijgsroem in Insulinde / A.S.H. Booms. – ’s Gravenhage : W.P. van Stockum en Zoon. – [?]"

Die Toontje moet een geweldige mannetjesputter zijn geweest om het nog in 1977/78 tot hoofdpersoon te schoppen in twee spannende boeken. Sterker nog, er is een uitvoerige biografische schets van hem die al in 1867 verscheen, 10 jaar na zijn overlijden in toenmalig Nederlands-Indië (de eerste druk van dit werk is op het moment van dit schrijven beschikbaar bij een antiquariaat voor de som van € 675,00!). Toontje heeft zich op diverse eilanden in Indië zeer moedig gedragen in de strijd tegen de opstandige inlanders, maar bovendien was hij zeer geliefd bij zijn manschappen, voor een groot deel trouwens ook inlanders, waaronder Batakkers en Ambonezen.

De boekrecensie in “De Hollandsche Revue” is maar liefst 8 pagina’s lang en is te vinden onder de rubriek ‘Boek van de maand’. De daaropvolgende rubriek is ‘De boekentafel’ waarin enkele kortere besprekingen van toen verschenen boeken te vinden zijn. De rubriek die ik erg interessant vind, ‘Overzicht van nieuwe uitgaven en herdrukken in Nederland’ bevat

titelbeschrijvingen van boeken over allerlei onderwerpen. De auteurs komen mij soms bekend voor, A. Harnack, H.J.A.M Schaepman, A. Carnegie.

Het exemplaar van “De Hollandsche Revue” dat ik bezit is niet alleen belangwekkend omdat er diep op boeken wordt ingegaan, ook onderwerpen als politiek en kunst komen in uitvoerige hoofdstukken aan de orde. De redacteur Frans Netscher was rond de voorlaatste eeuwwisseling een redelijk bekend schrijver, hoewel hij niet echt een goed literair schrijver was. Meer informatie over hem is beschikbaar op het internet, even googlen met ‘frans netscher’ revue, levert toch nog vrij veel relevante sites op.

Aardig zijn ook de advertenties, die alle in het eerste en laatste katern zijn geplaatst en dus niet tussen de lopende teksten zijn opgenomen. Wat te denken van “Kunstmatig bereide moedermelk merk Delft” of “Een partij geurig ‘Havanna-Uitschot’, handwerk krijtwit van brand” of “The World’s Phonograph Company. 140 Rokin, Amsterdam (Holland) tegenover de Nederl. Bank. Invoerders der Phonograaf in Europa. De oudste Phonographenzaak in geheel Europa. Opgericht in 1887.”

Niemand had toen kunnen voorspellen dat 103 jaar later niet meer over “gegoten records volgens een geheel nieuw systeem en van een nieuwe compositie, welke veel harder is dan de oude was” zou worden gesproken, maar over CD, DVD, MP3, downloaden en rippen. Toch is er één overeenkomst: net als nu werd ook in 1903 gewoon een Engels woord gebruikt om de muziekdrager aan te duiden: record.

Nut van boeken

Wat is het nut van boeken? Wel, je kunt boeken gebruiken om iets te leren, een mooi voorbeeld is het schoolboek. Je kunt boeken ook gebruiken om jezelf te vermaken, het leren staat dan niet op het eerste plan, bijvoorbeeld detectives of romans. Dat betekent natuurlijk niet dat je niet leert als je leest om jezelf te vermaken. Het leren gebeurt gewoon stiekem. En dan is het natuurlijk heel goed mogelijk om boeken te gebruiken om je eigen gedachten te ontwikkelen. Gedachten over de onderwerpen die in het boek worden aangedragen. Maar ook over onderwerpen die niet in het boek worden aangekaart, maar die door het lezen van zo’n boek, of zelfs alleen maar het bekijken van zo’n boek, in gang worden gezet. Het boek is dan de aangever.

Een geweldig goede aangever is natuurlijk de atlas. Iedere kaart in de atlas dwingt de lezer tot visualisatie. Tot bewustwording van de verhoudingen, de afstanden. Tot inzicht in historische ontwikkelingen. En dat laatste is al helemaal gemakkelijk als je oude atlassen bekijkt.

Onlangs kwam ik in het bezit van een tweetal Bosatlassen, gewoon via een antiquariaat. Het betreft een geïllustreerde atlas van de aarde uit 1921 en een veel dunnere schoolatlas uit 1925.

R. BOS. Geïllustreerde schoolatlas der geheele aarde. - Groningen : P. Noordhoff. -1921, 19de verbeterde druk.	Schoolatlas van Nederland en zijne Overzeesche Gewesten / door R. Bos, herzien door K. Zeeman. - Groningen : P. Noordhoff. - 1925, 14de herziene druk.

Bij het vluchtig doorbladeren van beide atlassen valt op dat er nog geen sprake is van inpoldering van (gedeelten) van de Zuiderzee, maar wel van de plannen om dat toch een keer te doen. De geplande dijken zijn alle al ingetekend, zij het niet helemaal op de goede plaatsen.

En wat te denken van de zin: 'alle kaarten zijn voorzien van de nieuwe grenzen'. De nieuwe grenzen na de Eerste Wereldoorlog, zullen daar wel mee bedoeld zijn. Er is na die oorlog immers behoorlijk met grenzen geschoven.

Ook Zeeland ligt er nog 'open en bloot' bij. Uiteraard geen sprake van zicht op ophanden zijnde Deltawerken. 1953 was nog ver weg. Eerst nog een economische crisis, een tweede wereldoorlog en een vreselijke storm in combinatie met een springvloed.

De atlas uit 1921 is zoals gezegd geïllustreerd. Zo zien we tekeningen van verschillende bevolkingsgroepen uit Afrika en andere werelddelen. Erg stereotiepe en eigenlijk weinig flateuze tekeningen. Interessanter zijn de foto's die veelvuldig zijn geplaatst tussen de kaarten door. Een foto van een nog in bedrijf zijnde overtoom bij Nieuwersluis doet mij onmiddellijk begrijpen hoe men in de zestiende en zeventiende eeuw de schepen bij de overtoom in Leidschendam, de gemeente waarin ik woon, bediende.

Zo zie je maar, even vluchtig in een tweetal atlassen kijken, doet, bij mij in ieder geval, de gedachten afdwalen naar anthropologie, geschiedenis en natuurgeweld. Dat is toch iets dat niet het eerste doel is van een atlas!