Jan Koster

Veel van de werken van Jan Koster zijn te vinden in Groningen, bij Han Vos Kunst en Curiosa aan de Kleine Kromme Elleboog nr. 6.

Dijkstra schilderij zijn 'Rustende Zichters' in 1924

Johan Dijkstra

Een niet meer bestaand monumentaal werk dat onder leiding van Jan van der Zee tot stand kwam, was een grote muurschildering in de openbare lagere school in Zuidhorn. Rond 1956 besloot de schoolleiding dat alle klassen een ontwerp mochten maken voor de muur. De tekeningen van de vier beste leerlingen zouden vergroot op de muur worden weergegeven. Jan van der Zee, die in de jury zat, nomineerde onder andere een tekening van de bekende schrijfster en schilderes Aafke Steenhuis.

Hendrik Werkman

In 1929 maakte Werkman een schilderij gebaseerd op de metro van Parijs (1929) >>

Het zal in de eerste helft van het jaar 1923 geweest zijn, dat de eerste ‘druksels' van Hendrik Nicolaas Werkman zijn ontstaan. Werkman was in 1908 een eigen drukkerij in Groningen begonnen en verkeerde daarna in ernstige zakelijke moeilijkheden. Hoewel zijn vroegere drukkerij zeer goed bekend stond, had Werkman zich als commerciële drukker niet echt onderscheiden. Vanaf 1923 zou dat veranderen. Toen begon hij te experimenteren met materialen uit de drukkerij. Hij maakte bij zijn experimenten geen gebruik van de regels binnen het drukkersvak. Zo bestond er verschil in grootte van de spaties tussen letters en woorden. De ‘druksels' van Werkman worden dan ook meestal tot de prentkunst gerekend. Werkman voerde later zelf de term ‘druksels' in, ter onderscheiding van het echte ‘drukwerk' wat hij trouwens ook wel deed. Het zijn vooral de druksels en het daaraan verwante drukwerk waarmee Werkman zich aan de hand van steeds weer nieuwe ontdekkingen ontwikkelde en zich als beeldend kunstenaar uitte. Meer dan met zijn schilderijen, die hij al sinds 1917 schilderde, zou Werkman zich hiermee een plaats verwerven in de geschiedenis van de Nederlandse kunst van de eerste helft van de 20e eeuw.

Werkman maakte, waarschijnlijk door De Ploeg, kennis met de vele internationale avant garde-tijdschriften, die rond 1920 bestonden. Hij kwam op het idee zelf ook een dergelijk tijdschrift te maken, waarin hij zowel beeldend als typografisch zou kunnen experimenteren. Eerst verspreidde hij het tijdschrift alleen in eigen kring, maar op een gegeven moment ontstond er ook een brede, internationale uitwisseling. In de jaren twintig kreeg Werkman contact met een aantal kunstenaars en uitgevers, die nu tot de groten van de toenmalige avant garde worden gerekend. Hoewel hij het zelf nooit toegeven heeft ontbrak het Werkman in zijn eerste jaren als kunstenaar niet aan internationale contacten.

Toen Werkman in 1930 met enkele vroege druksels meedeed aan de ‘Cercle et Carré'-ten-toonstelling in Parijs, waren er intussen opmerkelijke veranderingen in zijn werk opgetreden. Hoewel ook de vroegere werken de realiteit als uitgangspunt hebben, is deze daarin meestal zo verwerkt, dat de compositie uit vormen en kleuren, geheel voor zichzelf spreekt en daardoor toch gesproken kan worden van abstract werk. Door het gebruik van dunnere lijnen werden de druksels rond 1930 ‘teken-achtiger'. Daarnaast kondigde zich ook een nieuwe figuratie aan, die, ondanks de toenemende abstractie in het werk van Werkman, toch zou blijven bestaan. Werkman werd mogelijk tot deze vernieuwing gestimuleerd door een reis, die hij in augustus 1929 maakte naar Essen, Keulen, Parijs en Amsterdam. Naar aanleiding hiervan ontstond een aantal druksels met de titel 'Métro', waarin zich een eerste aanzet tot Werkmans latere figuratie voordoet.

De veranderingen rond 1930 in het werk van Werkman hadden waarschijnlijk een persoonlijke achtergrond. Als zoveel kunstenaars in de eerste decennia van deze eeuw zocht Werkman naar nieuwe wegen en ook hij kwam tot de conclusie dat werkelijke vernieuwing alleen mogelijk is door het loslaten van het bestaande, zowel op het gebied van de kunst als op maatschappelijk terrein. Op het moment dat hij tot die conclusie kwam, was Werkman als beeldend kunstenaar in feite niet meer dan een amateur. Hij gaf aan het werkelijke contact met verwante kunstenaars gemist te hebben. Toch was Werkman daarvoor misschien te veel een 'Einzelgänger'. Alhoewel er in het licht van de ontwikkeling van de moderne kunst van de 20^e eeuw een vergelijking niet werkelijk mogelijk is, lijkt er ten opzicht van het kunstenaarsschap van Werkman toch sprake van enige overeenkomst te zijn met dat van Kurt Schwitters. Zijn werk kwam net als die van Werkman ook tot een geheel eigenzinnige ontwikkeling. Verder hebben ze beiden een grote bijdrage geleverd aan de ontwikkeling van de kunst.

Tussen 1923 en 1926 maakte Werkman een eigen tijdschrift, 'The Next Call', dat hij rondstuurde aan bekenden

<< Werkman, de man met de hoed, speelt zelf een rol in dit verhaal; 'De draaideur van het postkantoor'

De waardering voor zijn werk kwam pas werkelijk op gang, nadat Willem Sandberg, de latere directeur van het Stedelijk Museum, de kunstenaar en zijn werk omstreeks 1938 had ontdekt. Sandberg bezorgde Werkman in 1939 zijn eerste solo-tentoonstelling in Amsterdam en bracht de kunstenaar in contact met kunstliefhebbers en verzamelaars. Sandberg beloofde hem een overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum en deze tentoonstelling vond in het najaar van 1945 ook werkelijk plaats onder overweldigende belangstelling. Deze tentoonstelling zou belangrijk worden voor de hele ontwikkeling van de na-oorlogse kunst en typografie in Nederland. De kunstenaar was echter, kort voor de bevrijding van de stad Groningen door de bezetters gearresteerd en gefusilleerd. Hij mocht het niet meer meemaken. De postume tentoonstelling was voor Willem Sandberg, inmiddels directeur van het Stedelijk Museum, aanleiding om een omvangrijke verzameling van Hendrik Werkman voor het museum bijeen te brengen. De verzameling bestaat inmiddels uit een groot aantal schilderijen, tekeningen, prenten, druksels en drukwerken van de kunstenaar. Een deel daarvan is in bruikleen van de Stichting H.N. Werkman. Daarnaast beheert het museum een uitgebreid archief over het leven en werk van Hendrik Werkman.

Werkman binnen De Ploeg

Werkman maakte dus ook deel uit van de in 1918 in Groningen opgerichte kunstenaarsvereniging De Ploeg, waarbinnen men elkaar goed op de hoogte hield van de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van de beeldende kunsten, de typografie, de literatuur en de muziek in binnen- en buitenland. Zijn eerste contacten met De Ploeg waren aanvankelijk alleen van zakelijke aard. Later, in 1919, werd hij ook werkend lid en een jaar daarna nam Werkman voor het eerst deel aan een ledententoonstelling. Ook maakte hij verschillende keren deel uit van het bestuur, deed mee aan tentoonstellingen, vergaderingen en andere bijeenkomsten. Daarnaast ontwierp en drukte hij affiches en ander drukwerk voor ‘De Ploeg'. Toch bleef er sprake van een zekere afzijdigheid, wat mogelijk voortkwam uit Werkmans karakter en het feit dat hij met zijn (semi-) abstracte composities binnen De Ploeg alleen aansluiting vond bij het werk van Wobbe Alkema en Jan van der Zee. De meeste leden van de kunstenaarsvereniging waren door het werk van Kirchner en ‘Die Brücke' beïnvloed en werkten in een expressionistische stijl. Hiervan vindt men ook elementen terug in de vroege schilderijen van Werkman. Toen in september 1923 Werkman met het pamflet 'Aanvang van het violette jaargetijde' van zijn tijdschrift 'The Next Call' aankondigde zagen de meeste leden van De Ploeg dat "niet anders dan als aardige en merkwaardige grapjes van een drukkerspatroon met een hobby." Hoe eenzaam Werkman zich als mens en kunstenaar heeft gevoeld tijdens het verschijnen van de eerste aflevering van ‘The Next Call', blijkt uit zijn tekst onder het kopje ‘Berlin'. Hij schrijft: "Einen wirklichen Freund habe ich nie besessen."

De 2e wereldoorlog vormde het hoogtepunt van Werkmans carrière, hij gaf 20 druksels uit waaronder ook deze