I

Arbeidsmarkt    
 

1

In deeltijd werken wordt makkelijker → aanbod arbeidsmarkt __  ; dus beroepsbevolking __
 

2

Toenemende deeltijdarbeid → aantal ingezette personen __  → groei werkloosheid in personen __ .
 

3

Verbetering kinderopvang (subsidies t.b.v. kinderopvangplaatsen __  ) en soepeler verlofregelingen (ouderschapsverlof __  ) en positieve discriminatie vrouwen (voorrang bij werving en selectie) → arbeidsdeelname (vrouwen) __
 

4

Hoogconjunctuur →  vraag arbeid < > aanbod arbeid → krapte arbeidsmarkt __  → lonen __  → aanbod arbeid __  en vervulde vacatures __ . 
 

5

Loonmatiging → groei koopkracht __  → productie van bedrijven gericht op binnenlandse markt __  → vraag naar arbeid __  → werkloosheid  __  ;
of loonmatiging → kosten(stijging) __ → verkoopprijzen __ → concurrentiepositie __  → export __ → bestedingen __ → productie __ → vraag naar arbeid __ → werkloosheid __ .
 

6

Onvervulde vacatures ↑ → aanzuigeffect __  → aanbod arbeid __ .
 

7

% stijging lonen > % stijging arbeidsproductiviteit → loonkosten per eenheid product __  → concurrentiepositie __  → export __ en import __  → binnenlandse productie __  →  structuurwerkloosheid __ .
 

8

Loonbelasting ↑ → loonkosten __  (via afwenteling bij loononderhandelingen) → arbeidskosten __ relatief t.o.v. kapitaalkosten → diepte investeringen __  → aantal arbeidsplaatsen __  → structuurwerkloosheid __ .
 

9

Loonbelasting ↑ → loonkosten _  → verplaatsing productie naar "lagere"loonlanden __  → aantal arbeidsplaatsen in Nederland __  → structuurwerkloosheid __  .
 

10

Loonmatiging → loonstijging  < >  stijging arbeidsproductiviteit → loonkosten per product __  → verkoopprijs __  → concurrentiepositie __  .
 

11

Loonmatiging → loonstijging  < >  stijging arbeidsproductiviteit → loonkosten per product __  → winstgevendheid bedrijven __  → investeringen __  → bestedingen __  → productie __  → vraag naar arbeid __  → werkgelegenheid __. 
 

12

Loonmatiging → loonstijging  < >  stijging arbeidsproductiviteit → arbeid relatief goedkoper → substitutie kapitaal voor arbeid __  → arbeidsintensiteit productie __  → vraag naar arbeid __  → werkgelegenheid  __  .
 

13

Stijgende loonkosten → arbeidskosten relatief  __ t.o.v. kapitaal → substitutie tussen arbeid en kapitaal (kapitaal/arbeid verhouding __) → werkgelegenheid __.
 

14.

Stijgende loonkosten → kosten productie __  → verkoopprijzen exportproducten __  → internationale concurrentiepositie __  → export __ en import __  → productie in Nederland __  → werkgelegenheid __.
 

15

Stijgende loonkosten → winst (verwachting)__  → investeringen __  → werkgelegenheid __.
 

16

Werkgelegenheid ↓ → loonmatiging door vakbonden __  → loonkostenstijging __  → werkgelegenheid __.
 

17

Beroepsbevolking ↑ en aantal werklozen ↓ → werkloosheidspercentage __.
 

18

Productie ↑ → vraag naar arbeid __  → uitstroom WW-uitkering < > instroom WW-uitkering.
 

19

BBP ↑ en werkgelegenheid = → arbeidsproductiviteit __.
 

20

Loonkosten per product ↓ → verkoopprijzen __  → concurrentiepositie __  → export __  → productie __  → vraag naar arbeid __  → groei werkloosheid __.
 

21

Loonkostensubsidie → via werkgeverspremies __ → verschil tussen loonkosten en nettoloon __ → wig __ .
 

22

Loonmatiging = nominale loonstijging < > stijging arbeidsproductiviteit.
 

II

Inkomensverdeling
 

1

Stijging minimumloon < stijging gemiddelde lonen → scheefheid primaire personele inkomensverdeling __  .
 

2

Progressie in de inkomstenbelasting ↓  →  scheefheid secundaire inkomensverdeling __ .
 

3

Loonstijging voor alle werknemers gelijk bedrag → scheefheid primaire inkomensverdeling __ .
 

4

Er heerst krapte op de arbeidsmarkt voor hoogopgeleiden → lonen op deze deelmarkt __  → scheefheid primaire inkomensverdeling __ .
 

5

Schaarsteverschillen op arbeidsmarkt → krapte op sommige deelmarkten ↑  → lonen op deelmarkt __ → inkomens op deelmarkt __  → scheefheid primaire inkomensverdeling __  .
 

6

Verschuiving van directe belastingen naar indirecte belastingen → belastingdruk lagere inkomens __  → denivellering __.
 

III

Internationale handel en wisselkoersen 
 

Wisselkoersen
 

1

Vraag $'s > aanbod $'s → koers $/€  __  en koers €/$  __    = appreciatie $'s en depreciatie €'s.
 

2

In VS werkende Nederlanders sturen geld naar NL → aanbod $'s __  en
vraag €'s __ .
 

3

Import VS uit EU → aanbod $'s __ en vraag €'s __  → koers €/$ __ en koers $/€ __. 
 

4

Europeanen beleggen in VS → aanbod €'s __ en vraag $'s __  →
koers €/$ __.
 

5

Europese toeristen bezoeken VS → aanbod €'s __ en vraag $'s __  → koers €/$ __.
 

6

Exportwaarde Japan ↑  → vraag naar yen __ → koers $/yen __.
 

7

Rente Japan ↓ → vraag naar yen __  → koers €/Yen __.
 

8

Japanse directe investering in Engeland → aanbod yen __ en vraag pond __ → koers pond/yen __.
 

9

Overboeking winst uit Engeland naar Japan → vraag naar yen __ en
aanbod pond __  → koers yen/pond __.
 

10

Betalingsbalans overschot eurolanden → ontvangsten van buitenland < > betalingen aan buitenland → vraag € < > aanbod € → koers € __  → gemiddelde exportprijs eurolanden __  → export eurolanden __ en import eurolanden __  → betalingsbalans overschot eurolanden __ .
 

11

Koers € ↑ → prijs € __  → prijs producten/diensten eurolanden __  → export eurolanden __  → betalingsbalans overschot eurolanden __.
 

12

Koers € ↑ → waarde andere valuta __  → prijs buitenlandse producten __  → import eurogebied __   → betalingsbalans overschot eurogebied __ .
 

13

ECB verhoogt rente → buitenlandse beleggingen in eurolanden __  →
vraag € __  → koers € __ .
 

14

Koers euro ↑ → exportprijs __  → concurrentiepositie Nederland  __ → export __  → afzet Nederlandse bedrijven __  → productie __  → werkloosheid __ .
 

15

Internationale beleggers vluchten uit $ → aanbod $ __ en vraag yen  __ → koers yen __ (of koers $ __ )  → prijs Japanse exportproducten __  → concurrentiepositie Japan __ → export Japan __ en import Japan __ ; Japanse centrale bank grijpt in op valutamarkt → aanbod yen __ en vraag $ __  → koers yen __ en koers $ __ .
 

16

Invoerprijspeil ↑ → prijs ingevoerde producten __  → kosten Nederlandse exportproducten __  → exportprijspeil __.
 

17

Koersdaling €/$ → aantal €’s per $ __  → prijs importproducten __.
 

18

Inflatie VS ↑ → rente VS __  → buitenlandse beleggingen in VS __  → vraag $’s __  → appreciatie $.
 

19

Russische regering besluit haar dollar reserves om te zetten in euro’s →
aanbod $’s __ en vraag €’s __  → koers $ __.
 

20

Tekort lopende rekening VS ↑ → koers $ ↑ als overschot kapitaalrekening VS  < >  tekort lopende rekening VS.
 

21

Laagconjunctuur VS → Fed (centrale bank van de VS) besluit rente __  → buitenlandse beleggingen in VS __  → vraag $’s __  → koers $ __.
 

22

Koers € ↑  → prijs EMU-export __ → buitenlandse vraag __ → export EMU-landen __ → groei BBP van de EMU-landen __.
 

Protectie
 

1

Instellen door EU van non-tarifaire maatregel → protectie __  →  prijs van importproduct in EU relatief  __  → inkomen binnenlandse producent van het product __ .
 

2

Koersdaling yen = koers $ __  → import VS uit Japan __  en export VS naar Japan __  → productie VS __ .
 

3

Minimumprijs → vraag < > aanbod → aanbod overschot/tekort → ingrijpen overheid door productiequotum __.
 

4

Koers Afrikaanse Franc ↑  → importprijs Frankrijk __ → concurrentiepositie Franse bedrijven op binnenlandse ,markt __ en concurrentiepositie Franse exportbedrijven __ .
 

5

Afschaffen importquota door Europa → import __ → concurrentie op Europese markt __ → prijzen __ → inflatie __ .
 

6

Dumping van staal op markt VS → importprijs staal __ → staalproductie VS __ → werkgelegenheid VS __ .
 

7

Invoerrechten op staal ↑  → importprijs staal __ → dumping __ .
 

IV

Conjunctuur 
 

1

Hoogconjunctuur → werkloosheid __ en uitkeringen __  → sociale premies __ → netto inkomens werknemers __  → bestedingen __  → bezettingsgraad bedrijven __  → kans op inflatie __  ; dus geen verstandig beleid.
 

2

Oververhitting economie : bestedingen < > productiecapaciteit → inflatie __.
 

3

Fase van hoogconjunctuur → groei BBP < > trendmatige groei BBP → bezettingsgraad bedrijven __  → vraag naar arbeid __  → kans op bestedingsinflatie __ .
 

4

Binnenlandse bestedingen ↓ → productie __  → import __  → saldo lopende rekening __.
 

5

Wisselkoers pond ↓ → prijzen Britse producten in buitenland __  → concurrentiepositie Engeland __  → export Engeland __  → bestedingen Engeland __  . 
 

6

Consumentenvertrouwen ↓ → vraag naar goederen en diensten __  → bestedingen __  → groei productie __  →  recessie.
 

7

Conjuncturele inzinking → bestedingen __  → import __  → saldo lopende rekening __  (bij gelijkblijvende export).
 

8

Overcapaciteit bij industriële productie → producentenvertrouwen __  → investeringen in de industriële sector __  → bestedingen __  → kans op recessie __  → conjunctuurwerkloosheid _  .
 

9

Consumentenvertrouwen ↓ → consumptieve bestedingen __  → effectieve vraag __  → productie (groei) __  → recessie.
 

10

Recessie → werkloosheid __  en inkomens(groei) __  → consumentenvertrouwen __.
 

11

Recessie in Duitsland, dus Duitse bestedingen __  → Duitse import __  → Nederlandse export naar Duitsland __  → bestedingen in Nederland __ 
( of effectieve vraag __  )  → kans op recessie in Nederland __.
 

12

Consumentenvertrouwen ↓ → bestedingen __  → spaartegoeden __.
 

13

Bezuiniging overheidsuitgaven → overdrachtsuitgaven __ → uitkeringen  __ → besteedbaar inkomen  __ → consumptie  __  → afzet van bedrijven __ → productie __ → werkgelegenheid __ en werkloosheid __ .
 

14

Pensioenpremies ↑  → besteedbaar inkomen __ → bestedingen __ → verslechtering conjunctuur.
 

15

Hoogconjunctuur → bestedingen __ → productie __ → vraag naar arbeid __ → krappe/ruime arbeidsmarkt.
 

V

Inflatie 
 

1

Lange leningen → inflatie risico (voor bank) __ en onzekerheid van terugbetaling __  → prijs van lenen __  → lange termijn rente < > korte termijn rente.
 

2

Rente kapitaalmarkt ↑ → kosten van lenen voor bedrijven __   → verkoopprijs __  → kosteninflatie __.
 

3

Rente ↑ → kosten lenen __  en opbrengst sparen __  → lenen __  en sparen __  → bestedingen __  → bestedingsinflatie _  .
 

4

Groei bestedingen > groei productiecapaciteit → inflatie __  → prijs exportproducten __  → concurrentiepositie __  → export __  → groei bestedingen __.
 

5

Inflatie ↑ maar loonstijging < prijsstijging → koopkracht __  → consumptie __  → productie bedrijven __  → vraag naar arbeid __  → werkloosheid __  en werkgelegenheid __.
 

6

Hoogconjunctuur → krapte arbeidsmarkt __  → vraag arbeid <> aanbod arbeid → looneisen __  → kosten bedrijven __  → verkoopprijzen __  → inflatie __  → looneisen __  → enz.  =  loon-prijsspiraal  = loonkosteninflatie.
 

7

Voortgaande hoogconjunctuur = oververhitting economie = bestedingen (effectieve vraag)  < >  productiecapaciteit → inflatie __  → maatregel centrale bank, rente:  __  → kosten lenen __  en opbrengsten sparen __  → bestedingen __  → inflatoire druk __.
 

8

Ouderen stoppen later met werken → aanbod arbeidsmarkt __  →
stijging lonen __  → loonkosteninflatie __  .
 

9

Werknemers worden minder snel arbeidsongeschikt verklaard (ARBO maatregelen en strengere keuringen) → aanbod arbeidsmarkt __  → druk op lonen __  → loonkosteninflatie __.
 

10

Groei BBP Nederland < groei handelspartners → export Nederland __  → bestedingen __  → kans op bestedingsinflatie __.
 

11

Krappe arbeidsmarkt → schaarste arbeid __  → looneisen vakbonden __  → loonkosten __  → verkoopprijzen __  → inflatie.
 

12

Nominale loonstijging < inflatie → reële lonen __.
 

13

Loonmatiging → loonkostenstijging __ → inflatie __ .
 

14

Overbestedingsinflatie → prijzen producten __ → concurrentiepositie __ → export __ → overbesteding __ .
 

15

Hoogconjunctuur → bestedingen __ → bestedingen < > productiecapaciteit → kans op bestedingsinflatie __ .
 

VI

Sociale zekerheid 
 

1

Subsidiëren kinderopvang → aanbod en vraag kinderopvang __  → participatiegraad __  → aantal werkenden __  → draagvlak sociale zekerheid __  → ontvangsten sociale premies __.
 

2

Werknemers gaan langer werken → aantal fulltime banen __  en aantal werknemers dat doorwerkt tot 65 __  → aanbod arbeidsmarkt __  en draagvlak sociale zekerheid __  → betaalbaarheid sociale zekerheid __.
 

3

Lonen ↑  → welvaartsvaste pensionen __ → pensioenpremies __ of indexering __ .
 

VII

Overheid 
 

1

Kapitaalmarkt rente ↑ → kosten lenen __  → vraag naar particuliere leningen __  → particuliere bestedingen __  → belastinginkomsten __  → overheidsontvangsten __  → begrotingstekort __.
 

2

Kapitaalmarkt rente ↑ → rentekosten staatsleningen __  → overheidsuitgaven __  → begrotingstekort __.
 

3

Kapitaalmarkt rente ↓ → rentebetalingen staatsleningen __  → uitgaven overheid __  → overheidstekort __.
 

4

Kapitaalmarkt rente ↓ → kosten van particuliere leningen __  → vraag naar leningen __  → bestedingen __  en productie __  → belastingontvangsten __  en uitkeringsuitgaven __  → overheidstekort __  .
 

5

Groei BBP ↓ = recessie  →  productie, inkomen en bestedingen __  → belastingontvangsten __  → en overheidsuitgaven voor sociale zekerheid __  → overheidstekort __.
 

6

Overheidsinvesteringen ↑ → overheidsbestedingen __  → productie bedrijven __  → werkgelegenheid __  → inkomens __  → koopkracht __  → consumptieve bestedingen __  → productie bedrijven __  enz.  = multipliereffect.
 

7

Recessie → bestedingen __  → anticyclische begrotingspolitiek → overheidsbestedingen __  → effectieve vraag __  → multipliereffect → bestedingen nemen nog meer __  → recessie neemt __ .
 

8

Recessie → bestedingen __  → anticyclische begrotingspolitiek → overheidsbestedingen __ en belastingtarieven __  → begrotingstekort __  .
 

9

Recessie → bestedingen __  → anticyclische begrotingspolitiek → belastingen __  → netto inkomens __  → koopkracht __  → bestedingen __  → effectieve vraag __  → productie __  → recessie neemt __.
 

10

Overheidstekort ↓ → kapitaalbehoefte overheid __  → vraag overheid op kapitaalmarkt __  → kapitaalmarktrente __  .
 

11

BBP ↑ → uitgaven consumenten __  → dus, consumptieve bestedingen __  → ontvangsten indirecte belastingen (BTW) __.
 

12

Financieringstekort → nieuwe staatsleningen __ → staatsschuld __  → staatsschuldquote __  als procentuele groei BBP > procentuele groei staatsschuld.
 

13

Overheidsbezuinigingen → financieringstekort __  → groei staatsschuld __  vraag door overheid op kapitaalmarkt __  → kapitaalmarktrente __  → overheidsuitgaven voor rente staatsschuld __  → financieringstekort __.
 

14

Export ↑ → verkopen en productie bedrijven _  → winst bedrijven _  → ontvangsten vennootschapsbelasting _  → overheidsinkomsten _  → overheidstekort _  .
 

15

16

Export ↑ → verkopen en productie bedrijven __  → werkgelegenheid __  → volume werkloosheidsuitkeringen __  en uitkeringen sociale voorzieningen __  → overheidsuitgaven __  → overheidstekort __.
 

17

Vergrijzing (ontgroening) → % ouderen __  en % jongeren __  → uitgaven onderwijs __  en uitgaven kinderbijslag __  → uitgaven collectieve sector __, maar AOW uitgaven __  en zorguitgaven __  → uitgaven collectieve sector __ 
 

18

Staatsschuldquote ↓ → rentelasten collectieve sector relatief __  → ruimte op begroting collectieve sector __  → mogelijkheden tot financiering kosten vergrijzing __.
 

19

I/A ratio ↓  aantal actieven __  AOW-premiebedrag per actieve __  → betaalbaarheid pensioenstelsel __  .
 

20

Kilometerheffing → files __  → kosten transport __  en negatieve externe effecten transport __  → welvaart __  .
 

21

Kilometerheffing → aantal autokilometers _  → milieuschade _  → dus negatieve externe effecten autogebruik __ → welvaart _  .
 

22

Verschuiving belastingen van directe belastingen naar indirecte belastingen → prijs milieubelastende producten __  → vraag naar deze producten __  → druk op het milieu __.
 

23

i/a ratio ↑ → overheidsbeleid om duur en niveau sociale uitkeringen __  → sociale zekerheidsuitgaven __  → collectieve lasten __  → loonkosten __  → werkgelegenheid __.
 

24

Terugtredende overheid → aandeel rijksuitgaven in BBP __.
 

25

Overheid wil consumptie sturen → indirecte belastingen voor artikel X __  → prijs artikel X __  → vraag naar artikel X __ .
 

26

Groei BBP ↓ → inkomens __  → opbrengst inkomstenbelasting __.
 

27

Groei BBP ↑ → inkomens __  → consumptieve bestedingen __  → opbrengst indirecte belastingen __.
 

28

Bezuiniging op overheidsuitgaven → uitkeringen __  → consumptieve bestedingen __  → productie __  → werkgelegenheid __.