Prostaatkanker Artikelen

Gentherapie bij prostaatkanker.

Bron: Erasmus MC - MONITOR okt/nov/dec 2005

tekst: Joop van de Leemput

Afweercellen extra getraind.

Als eerste medisch centrum in Europa introduceerde Erasmus MC een programma voor gentherapie tegen prostaatkanker. Doel hiervan is om prostaatcellen hun eigen medicijn te laten aanmaken. Daarmee kunnen afweercellen extra getraind worden.

MEDICIJN? MINICIJN

Prof. Chris Bangma, hoofd Urologie in Erasmus MC, haalde in zijn oratie (=eerste openbare les bij de aanvaarding van het ambt) juni 2002 een fraaie verspreking van zijn dochtertje aan. Zij sprak over ‘minicijn’. Eigenlijk is dat een fraaie omschrijving van gentherapie tegen prostaatkanker. Die therapie zal namelijk alleen z’n werking uitoefenen op de juiste plek. Elders in het lichaam wordt geen schade aangericht.

Het klinkt eenvoudig: ieder mens heeft een afweersysteem. De afweercellen zijn tot veel in staat, maar niet tot alles. Bij moeilijke opdrachten moeten ze eerst worden gemanipuleerd, zeg maar: ‘getraind’. Neem prostaatkanker. Afweercellen moet worden geleerd om kankercellen te herkennen en om te leggen. Nu kunnen ze dat nog niet, of onvoldoende. Gentherapie kan een methode zijn om afweercellen hiertoe te bekwamen.

Mobiliseren

Voor het trainen van de afweercellen hanteren onderzoekers allerlei termen. De een zegt ‘prikkelen’, de ander ‘manipuleren’ of ‘mobiliseren’. Het komt op hetzelfde neer: probeer een methode te vinden waardoor ze slimmer worden; zorg dat ze de prostaatkankercellen én herkennen én aanvallen én uitschakelen.

Wormpjes en maïs

Prof. Chris Bangma vindt het fascinerend dat de mens met wat extra hulp (de gentherapie) z’n eigen ‘geneesmiddel’ kan aanmaken: “Voor het eerst zijn we in staat om genetisch materiaal in de mens te veranderen. De weg daartoe is zo’n 25 jaar geleden begonnen in laboratoria. Eerst is ervaring opgedaan met lagere levensvormen, zoals wormpjes, en bijvoorbeeld mais. In de landbouw hebben ze overigens al eeuwen ervaring met het veredelen van planten. Maar nu kan het in de mens - en nog snel ook.”

Toch is er nog een lange weg te gaan voordat prostaatkanker, een van de meest voorkomende vormen van kanker, met gentherapie kan worden genezen. Pas over tientallen jaren zal er een kant-en-klaar eindproduct zijn, verwacht hij. Hiermee bedoelt hij: de arts spuit een gemanipuleerd middel in de bloedbaan waarmee verbeterde afweercellen de prostaattumor te lijf gaan.

Licht griepje

Gentherapie bij prostaatkanker wordt nu alleen nog uitgevoerd als experimentele behandeling. Binnen Europa heeft Rotterdam (Erasmus MC) er de meeste ervaring mee opgedaan. Fase 1 is daar inmiddels achter de rug. Die heeft duidelijk gemaakt dat deze vorm van gentherapie bij prostaatkanker amper bijwerkingen heeft. De ergste zijn lichte griepverschijnselen. Nu is het tijd voor fase 2: werkt de gentherapie goed (effectiviteit)?

PSA daalt

Onder de microscoop is in Erasmus MC al vastgesteld dat het afweermechanisme dankzij de gentherapie op gang komt. Dit na verwijdering van de prostaat. En in de Verenigde Staten en Mexico is gebleken dat bij patiënten met terugkerende prostaatkanker na bestraling (van wie de prostaat niet hoefde te worden verwijderd), de PSA-waarde daalt na de gentherapie. Een gunstig teken? “Ja,” bevestigt prof. Bangrna, er gebeurt iets. Maar dat zegt noch niet alles. Elke patiënt weet dat de dokter blij is als PSA een lage waarde heeft. Maar het is bedrieglijk. Vergelijk het met een thermometer: als die op ~2”C staat, hebben we mooi weer. Maar onderzoekers willen weten: is het zonnig? Regent het? Verwachten we onweer? Een gedaalde PSA-waarde zegt niet alles. Misschien is een deel van de kankercellen inderdaad kapot gegaan, maar overleeft een ander, veel agressiever deel.”

Wat is een struikelblok bij deze schijnbaar zo eenvoudige gen-therapie?

Prof. Bangma: “Het is technisch moeilijk om aan te tonen dat de geprikkelde afweercellen de prostaatkankercellen daadwerkelijk aanvallen. Dat de immuunstimulerende stof die we inspuiten de cel binnendringt, is aangetoond. En dat in de mens de juiste producten worden gemaakt, is ook bewezen Maar dat afweercellen dankzij de gentherapie ‘geleerd’ hebben om kankercellen te doden, dat is veel moeilijker te zien.”

Wat zijn de volgende stappen bij gentherapie tegen prostaatkanker?

“Als we erin slagen er een veilige en effectieve therapie van te maken, zal de eerste stap zijn: ondersteuning bij de hoofdtherapie. De hoofdtherapie is meestal bestraling. De gentherapie kan gebruikt worden bij patiënten die onvoldoende baat hadden bij de bestraling. Een tweede stap kan zijn dat de gentherapie als ondersteuning wordt gebruikt van de operatie van prostaatkanker. Daarna komt misschien inzicht dat gentherapie wordt benut bij het maken van een vaccin tegen prostaatkanker. Pas daarna verwacht ik dat gentherapie een soort chemotherapie wordt: je spuit de immuunstimulerende stof in en de getrainde afweercellen doden de prostaatkankercellen.”

‘Afweercellen trainen’ klinkt eenvoudig, maar de uitwerking vergt tientallen jaren?

“Ja. Dat heeft ook te maken met de veiligheid die nodig is. Gentherapie tegen prostaatkanker is zo complex dat het alleen in een groot, academisch centrum kan plaatsvinden. Wij kunnen het als afdeling Urologie niet alleen uitvoeren; je hebt echt ondersteuning uit andere vakgebieden nodig, bijvoorbeeld de immunologie, virologie en de apotheek. De jaren van onderzoek zijn nodig om de therapie veilig te maken en verder te verbeteren. Ik ga er bijvoorbeeld van uit dat de ‘vrachtwagentjes’ die we nu gebruiken om de immuunstimulerende stof cytokine naar de tumor te transporteren binnen afzienbare tijd veel beter ontwikkeld zullen zijn. En ook dat de afweercellen in de toekomst veel beter in staat zullen zijn om de prostaatkankercellen te herkennen.”

MISSIE: ZOEK

DE VERSCHILLEN

Vraag: wat moeten afweercellen via gen-therapie nu precies bijleren? Antwoord: hun vermogen tot herkennen dient te worden verbeterd. Prostaatkankercellen gedragen zich anders dan gezonde cellen. Het is van groot belang dat afweercellen dit afwijkende gedrag signaleren, anders vallen ze ook gezonde cellen aan, wat uiteraard niet de bedoeling is.

ADENO FAVORIETE ‘VRACHTWAGEN’

Bij bepaalde vormen van gentherapie worden afweercellen getraind om kankercellen te herkennen en doden. Om dit te bereiken wordt een immuunstimulerende stof in de patiënt gespoten. Dit stofje heeft echter een ‘vrachtwagen’ nodig om door het lichaam naar de juiste plek te kunnen rijden. Zo’n vrachtwagen heet een vector.

Een favoriete vrachtwagen is op dit moment het adeno-virus. Dit is een bekend verkoudheidsvirus, dat vooraf ‘mank’ wordt gemaakt, zodat de patiënt geen verkoudheid kan oplopen. De voordelen van het adeno-virus als transportmiddel zijn:

• Het is een menselijk virus; minder risico dan een dierlijk virus

• Het is een makkelijk te manipuleren virus

• Het is uiterst bekwaam om bepaalde cellen binnen te dringen

• Het is maar tijdelijk in het lichaam aanwezig

• Het veroorzaakt geen permanente veranderingen in de cellen

Ondanks deze voordelen is de verwachting dat het adeno-virus zal worden verdrongen door een nog beter transportmiddel, bijvoorbeeld vetbolletjes. Een nadeel van adeno is namelijk dat het lichaam er zo bekend mee is. Mensen hebben er al antistoffen tegen of kunnen die makkelijk aanmaken.