JavaS - Javanen van Suriname - Cultuur

Javaanse alfabet
"HaNaCaRaKa" of ook wel "Huruf Jawa"
Tekst & Illustraties: P.H. Njono.

Huruf Jawa letterlijk vertaald betekent het Javaanse letters of Javaanse alfabet. Het Javaanse alfabet is ook bekend als hanacaraka, volgens de rangschikking van de eerste vijf syllabes van het Javaanse alfabet, namelijk de ha-na-ca-ra-ka.

Het traditionele Javaanse schrift is uit de klassieke oudheid. Meer dan duizend jaar geleden werd het schrift in Java geïntroduceerd. Oorspronkelijk komt het uit Zuid India. Het Javaanse schrift wordt grotendeels vervangen door het Romeinse alfabet.
Het eiland Java is het meest bekende eiland van de Republiek Indonesia en de Javaanse taal wordt overwegend gesproken in midden en het oostelijk deel van Java, verder ook nog onder de Javaanse gemeenschap in Suriname, Nederland en in New Caledonia. De Javanen in New Caledonia is de hoog Javaanse taal, Koentjaraninggrat, niet machtig.

Het alfabet
Fundamenteel heeft het Javaanse alfabet slechts 20 letters en wordt Dentawiyanjana genoemd, ook bekend als aksara legana
(vrij vertaald: naakte letters)

(Javaanse alfabet Stijl:Cursief)

De volgorde van het Javaanse alfabet

ha	na	ca	ra	ka
da	ta	sa	wa	la
pa	dha	ja	ya	nya
ma	ga	ba	tha	nga

Het opzeggen van het alfabet
(steeds een combinatie van 5 letters)

hanacaraka

datasawala

padhajayanya

magabathanga

De symbolische betekenis van Dentawiyanjana
(de 20 letters van het Javaanse alfabet)

Een andere interpretatie (spreekwoordelijk):
hana caraka, data sawala,
padha jayanya maga bathanga.
Er waren (twee) afgezanten, zij begonnen te vechten,
hun heldenmoed waren gelijk, beiden vielen dood neer.

Pelengkap Huruf (Aanvullende letters)
ook wel de "sandangan" genoemd.
(sandangan, vrij vertaald: kleren)

De Javaanse Cijfers (angka angka)

Javaanse Drukkunst
De Javaanse drukkunst heeft een interessante history: in totaal zijn er 10 lettertypen ontworpen, plus een Balinese variant.
Het Javaanse schrift maakte zijn intrede in de westerse wereld met de publicatie van een monster in Relandus' proefschrift vol. 3 (Utrecht 1708)
Het getoonde schrift is een onzorgvuldig geschreven cursief. Het monster was bewerkt door D. Wilkins en toonde de tekst in transcriptie, in pegon (Arabische letters) en in rechte calligrafische Javaanse letters.
Maar de eerste wetenschappelijk vertegenwoordiging, illustreerde het oude Kawi formulier en het moderne Javaanse schrift, werd gepubliceerd door Raffles in zijn "History of Java" (London 1817).

Kort daarna werd de eerste poging van de drukkunst gemaakt door Johannes Enschedé in Haarlem. Het werd ontworpen door P. van Vlissingen en M. Hübner deed het snijwerk. Ook Enschedé's tweede lettertype, ontworpen tussen 1832-1835 door P.P. Roorda van Eysinga en gebasseerd op tekeningen van Raden Saleh, werd gauw overboord gegooid. Beide ontwerpen leden aan een zekere stijfheid in ontwerp door een log lettergrootte (24p). Bovendien ontbraken het verband en de speciale karakters die gebruikt worden in klassikale en literaire Javaans geschrift.

Dit alles en gecombineerd met een ongebalanceerde relatie in lettergrootte tussen de aksara en pasangan, elementen van het schrift (de basis letters en "onder de lijn"-letters, maakten de ontwerpen onbruikbaar.
Ondertussen werd het Nieuwe Testament en een paar publicaties gedrukt tussen 1829-1831 (Serampore)
Het ontwerp was adequaat, maar de lettertypen verdwenen later weer.

Toen ontwierp Taco Roorda, de oprichter van de Wetenschappelijk Javaanse Studies, 3 lettertype: Een 20p Javaanse alfabet (1837-1839), een kleiner Cursief in 1845 en een 20p Semi-Bold Italic in 1865. Deze ontwerpen domineerde de omgeving. Zijn ontwerp werd bijna door het Nationale Imperium gekopieerd in 1845.

Geleidelijk was er vraag naar een grotere lettertype.
Eerst ontwierp K.F. Holle in 1883 versierde Javaanse schrift met Billboard omvang (128p, indien volledig opgemaakt), weer bij Enschedé's gieterij. In 1886 werd het opgevolgd door een Balinese variant van het Javaanse schrift. Ontworpen door de zeer bekende Sanskrit leraar H. Kern.

Toen kwam in 1908 de gieterij "Van het Terrerode" in Amsterdam ten tonele met een moderne versie van Roorda's eerste ontwerp en in dat zelfde jaar ontwierpen ze een 86p Italic.

Ofschoon handleidingen werden geschreven voor het Javaanse schrift en deze zeer goed gepubliseerd werden rond de vijftiger jaren, verspreidt de Romeinse letters zich langzamerhand en overschaduwt uiteindelijk de Javaanse drukkunst.