Guatemala, Honduras en Mexico 1999
Achtergrondinformatie
Land en landschap
Mexico en Guatemala kennen een grote diversiteit aan landschappen en bezitten
een rijke cultuur. Stadjes als San Cristóbal de las Casas (in Mexico) en Antigua
(in Guatemala) zijn een erfenis uit de tijd van de Spaanse overheersing. Barokke
kerken, rustieke pleinen, groene parken, eeuwenoude kloosters en koloniale
woningen bepalen hier het aanzicht. Het gebied waar wij doorheen reizen is
overwegend arm. Met name in de bergen en de Guatemalaanse laaglandjungle wonen
veel Maya-Indianen die in hun religie nog eeuwenoude goden vereren. De Maya's
hebben tal van archeologische cultuurschatten achtergelaten in de bergen en
jungles van Mexico, Guatemala, Honduras en Belize.
Mexico heeft een oppervlakte van 1.972.547 km² en is daarmee meer dan vijftig
keer groter dan Nederland. Het land maakte ruim drie eeuwen lang deel uit van
het Spaanse koloniale rijk en is al sinds 1824 een republiek. In het noorden
grenst Mexico aan de Verenigde Staten, in het zuidoosten aan Guatemala en
Belize. Aan de oostkust liggen de Golf van Mexico en de Caraïbische Zee en aan
de west- en zuidkust ligt de Grote Oceaan. De oostkust van Yucatàn ligt aan de
Caraïbische Zee en kent schilderachtige stranden. Het vlakke Yucatàn heeft een
tropisch savannelandschap tot aan het noordelijke topje, waar een droge regio
is. Het noordelijke deel van Chiapas, waar Palenque ligt, bestaat uit laagland
en lage heuvels en is dun bevolkt. Voor het overige deel bestaat Chiapas uit
bergen en vulkanen tot aan de grens met Guatemala. Je ziet veel tropisch
regenwoud, maar ook milpas ( kleine maïsvelden) en bananenplantages.
Guatemala beslaat een oppervlakte van 109.000 km² (ongeveer drie maal zo groot
als Nederland) en grenst aan Mexico, Belize, Honduras en El Salvador. Bij het
plaatsje Lívingston in het oosten, grenst de republiek aan de Caraïbische Zee;
de zuidkust ligt aan de Grote Oceaan. Het landschap is bergachtig en vooral de
tientallen (soms nog actieve) vulkanen maken het berggebied spectaculair. De
provincie El Petén kent een uitgestrekte laaglandjungle, waarin de
archeologische vindplaats Tikal prachtig gesitueerd ligt. In die jungle leven
veel dieren: neusbeertjes, jaguars, herten, slangen, vogels, poema's en apen. De
mooie, maar zeldzame quetzal is Guatemala's nationale vogel.
De huidige Indianen zijn directe afstammelingen van de bouwers van de antieke
religieuze centra die je o.a. in Teotihuacàn, Chichén Itzà, Palenque, Copàn,
Tikal en Tulum kunt bezichtigen. Deze archeologische plekken zijn de
belangrijkste in het hele gebied - bewaren de erfenis uit een rijk verleden. Zij
zijn de stille getuigen van ruim 2700 jaar beschaving. Beroemd zijn de vele
tempels en piramides die hier te bezichtigen zijn.
Bevolking
Mexico telt nu bijna 100 miljoen inwoners, waarvan er alleen al in de hoofdstad
Mexico City zo'n 20 miljoen wonen. Het is daarmee qua bevolkingsaantal
waarschijnlijk de grootste stad ter wereld. Het grootste deel van de bevolking
bestaat uit mestiezen (kleurlingen met Indiaanse en blanke voorouders), circa
90%. De indígenas (Indianen of Native Americans) vormen ongeveer 10% van de
bevolking. Zij staan op de laagste trede van de maatschappelijke ladder. De
officiële taal is Spaans, de moedertaal van de meeste Mexicanen. Dan zijn er ook
een heleboel mensen die een Indiaanse taal spreken. Er worden in Mexico meer dan
50 Indiaanse talen gesproken, waaronder Nàhuatl (de taal die de Azteken spraken),
Yucatàn-Maya, Huichol, Mixteeks, Zapoteeks en Otomí.
Guatemala heeft ruim 12 miljoen inwoners. De bevolking is samengesteld uit
Indianen (afstammelingen van de Maya's), Latino's (mestiezen en Indianen met een
westerse levensstijl), blanken en Garífuna's. De Indianen spreken ook hier
liever over zichzelf als naturales of indígenas (inheemsen). Vijfhonderd jaar
lang werden de indígenas onderdrukt en uitgebuit en tot op de dag van vandaag is
dat nog steeds het geval. Ze houden vast aan hun eigen waarden en normen (costumbres),
die tot uiting komen in hun taal, religie, klederdracht en levenswijze. De
Garífuna vormen slechts 1% van de bevolking hier en wonen voornamelijk in
Lívingston. Hun cultuur is een combinatie van de Caraïbische, Spaanse en
Afrikaanse cultuur. Qua ras zijn ze vooral Afrikaans. De talen die in Guatemala
gesproken worden zijn Spaans, Garífuna en 21 Mayatalen.
Indianen
De Indianen spreken liever over zichzelf als naturales of indígenas (inheemsen).
Vooral Guatemala staat bekend om de grootste Indiaanse bevolkingsgroep van alle
Latijns-Amerikaanse landen. Deze afstammelingen van de Maya's leven volgens hun
eeuwenoude tradities en dragen vaak nog hun kleurrijke traditionele klederdracht.
De kleding van de Indiaanse bevolking verschilt in kleuren, weeftechnieken,
motieven en versieringen. De kleding van de vrouw bestaat uit de huipil (blouse,
met vaak een mooi geborduurde halsopening) en een refajo (rok), die door een
faja (ceintuur) opgehouden wordt. Sieraden als zilveren oorbellen of
halssieraden completeren het geheel. Ook mannen gaan vaak nog traditioneel
gekleed in een camisa (hemd) met daarop een saco (kort jasje) en daaronder een
broek. De markten zijn enorm bont, zeker als Indianen uit allerlei dorpen elkaar
ontmoeten, want de verschillende dorpen kennen ook verschillende klederdrachten.
De diverse Maya-volken spreken ieder hun eigen taal en kunnen elkaar vaak niet
verstaan. In Mexico zijn er o.a. de Tzotzil-, Tzeltzal- en Chol-Indianen. In
Guatemala wonen o.a. de Quichés, de Mams, de Kekchís, de Cakchiquels en
Tzutuhils.
Godsdienst
Een Maya-Indiaan is over het algemeen diep religieus. Magische religieuze
handelingen bepalen zijn levensloop. Hij voelt zich afhankelijk van
bovennatuurlijke krachten en tracht de goden tevreden te stellen door offers en
gebeden. De Indiaan ervaart een grote verbondenheid met de natuur; zo heeft
iedereen een beschermdier (nahual) en vinden de meeste ceremonies en rituelen
plaats op de top van een heuvel of berg, die als heilig wordt beschouwd.
Ten noorden van het meer van Atitlàn (o.a. in Chichicastenango) wonen de Quichés,
de grootste Indiaanse bevolkingsgroep in Guatemala. Hun belangrijkste boek is de
Popol Vuh en de mythische verhalen daarin worden elke Quiché-Indiaan van jongs
af bijgebracht. De Quichés hanteren nog een waarzegkalender, de leidraad voor
het leven. Tovenaars of zieners (chuchkajaus) bemiddelen tussen de mensen en de
goden. Een pasgeboren kind krijgt een beschermdier toegewezen die zijn ziel zal
beschermen.
Er is een versmelting ontstaan van het traditionele inheemse geloof en het
katholieke geloof, dat de Spanjaarden meebrachten uit Europa. Dit samengaan van
religieuze gebruiken wordt aangeduid met de term sincretismo. Bij de processies
tijdens belangrijke feestdagen bijvoorbeeld, worden de katholieke
heiligenbeelden gehuld in Indiaanse kledij meegedragen. Vooral in
Chichicastenango is de synthese van de Indiaanse en de katholieke geestelijke
wereld heel goed zichtbaar. Indrukwekkend is het gebeuren rond de katholieke
kerk Santo Tomàs, waar vrouwen op de trappen offerbloemen verkopen en waar hars
wordt verbrand om de goden te eren. Je ruikt de wierook en eenmaal binnen in de
kerk heerst een mystieke sfeer, met brandende kaarsen en biddende mensen. Turkaj
is er de god van de vruchtbaarheid en lijkt op de maïsgod van de oude Maya's.
Bij zijn afgodsbeeld even buiten het dorp worden dennennaalden, rozenblaadjes,
wierook, sterke drank en soms een kip geofferd. Zieners die gebruik maken van de
zwarte of witte magie hangen vaak rond bij de afgodsbeelden. In Santiago Atitlàn
(aan het Meer van Atitlàn) wonen de prachtig geklede Tzutuhil-Indianen. Daar is
een heel bijzondere religieuze figuur. Zijn naam is Maximón (spreek uit Masjimon),
een soort vogelverschrikker in westerse outfit. Hij vertegenwoordigt het kwaad
en wordt vereerd en verzorgd door de religieuze broederschappen van Santiago
Atitlàn. Er wordt beweerd dat Maximón een mix is van oude Mayagoden, de
veroveraar Pedro de Alvarado en de bijbelse Judas. Zieners voeren hier rituelen
uit in de schaars verlichte, rokerige ruimte. Maximón heeft zijn eigen
kledingkist, krijgt sigaretjes in zijn mond gestopt en drank naar binnen gegoten.
Feestdagen
Mexico heeft een reputatie voor kleurrijke feesten en festivals. Bijna elke
maand is er wel een nationale feestdag of fiësta en iedere stad viert ook
uitgebreid de naamdag van zijn patroonheilige. Omdat het een christelijk land
betreft, worden de christelijke feesten als Kerstmis (Navidàd), Driekoningen (6
januari) en Pasen uiteraard alom gevierd. Een van de meest karakteristieke
feesten van het land is wel de macabere Día de los Muertos, dat wordt gevierd op
2 november (Allerzielen). De zielen van de geliefde overledenen komen volgens de
gelovigen op die dag terug naar de aarde, en de week daaraan voorafgaand puilen
de markten uit van attributen die gebruikt worden op dit festival, zoals
snoepschedeltjes en papier-maché skeletten. Door het hele land verzamelen mensen
zich op de kerkhoven om er te picknicken op de graven van hun voorouders en
dierbaren. Ook 12 december is een grote dag op de Mexicaanse feestenkalender.
Het is de Dia de Virgen de Guadalupe, 's lands grootste religieuze icoon. Dit
kleurrijke festival met speciale heilige missen, pelgrims, kermissen en
religieuze optochten wordt met name door de indígena bevolking gevierd, in
bijvoorbeeld San Cristóbal de las Casas en haar omliggende dorpjes (Zinacantàn
en San Juan Chamula). Andere nationale feestdagen zijn o.a. 1 januari (Nieuwjaar);
5 februari (Contitution Day); 16 september (Onafhankelijkheidsdag); 20 november
(Dag van de Revolutie).
Guelaguetza is een leuk festival in Oaxaca met volop dans en muziek van
traditioneel geklede indígena's dat elk jaar in juli wordt gevierd. Er zijn op
een tribune enkele gratis plaatsen, maar dan moet je wel al vroeg in de rij gaan
staan. Het festival duurt een paar uur en vanuit heel het land komen er mensen
naar toe. De sfeer is erg feestelijk; wat wil je ook met een een stadion vol
mensen met panamahoeden! In 2004 wordt Guelaguetza gevierd op 19 juli.
Guatemala:
De Semana Santa (Heilige Week in de week voor Pasen) is Guatemala's grootste
festival, met mooie processies en vieringen door het gehele land. Het
uitbundigst is de Semana Santa van Antigua, maar elke indígena groep heeft zijn
eigen religieuze en folkloristische gebruiken op dit festival. De
Onafhankelijkheidsdag wordt gevierd op 15 september. Allerheiligen is een
belangrijk feest op 1 november. Door het hele land verzamelen mensen zich op de
kerkhoven om er te picknicken op de graven van hun voorouders en dierbaren.
Iedere stad viert ook uitgebreid de naamdag van zijn patroonheilige. In
Chichicastenango wordt zo Santo Tomàs geëerd van 13 tot 21 december.
Eten en drinken
Mexicaans eten zoals wij dat in Europa kennen, is eigenlijk Tex-Mex, uit het
grensgebied van Texas en Mexico, zo'n 1500 km noordelijker. In zijn algemeenheid
lijkt het eten in Yucatàn er wel op, alleen is het eenvoudiger, minder rijk. Dat
geldt in sterkere mate voor Guatemala. Het hygiëneniveau in Mexico is bijna
gelijk aan dat van Europa; in Guatemala en Belize is het iets minder, maar de
hotels waar we slapen hebben vaak prima keukens en daarnaast zijn er tal van
andere goede restaurants.
Ontbijt (Spaans = desayuno)
Een stevig ontbijt van tortilla's of brood, eieren (huevos) naar keus
klaargemaakt met bacon of worstjes, gebakken banaan en heerlijke zwarte
bonensaus (frijoles) komt het meest voor. Wie dat te zwaar vindt, kan ook een
ontbijt met toast, jam en zoete broodjes krijgen. Koffie is bijna altijd
oploskoffie en verder zijn er altijd verse vruchtensappen (jugos) te krijgen. De
Amerikaanse invloed heeft er voor gezorgd dat je ook pannenkoeken met stroop op
veel plaatsen als ontbijt geserveerd kunt krijgen.
Lunch (almuerzo) diner (cena) en snacks
Voor de Mexicanen en Guatemalteken is de lunch de belangrijkste maaltijd van de
dag. Voor bezoekers, die vaak onderweg zijn, vaak de minst belangrijke. Vlees of
gevogelte is een belangrijk bestanddeel van de maaltijd, en de hoeveelheden zijn
vaak groter dan we in Europa gewend zijn, zeker in de duurdere
toeristenrestaurants. Verder kun je vaak heerlijke maaltijdsalades krijgen.
Habanero is een hete chilipeper; bezint eer ge begint. De meeste gerechten zijn
niet vreselijk scherp gekruid. De flesjes met lokale variaties op tabasco, die
op elke tafel staan, kunnen daar alsnog voor zorgen. Overal in de duurdere
restaurants van de steden kun je uitstekend vis eten en verder worden er in de
steden ook pasta's en pizza's voorgeschoteld. Wijn wordt minder vaak bij het
eten gedronken dan bier, maar het is vrijwel overal verkrijgbaar. Mexico's
sterkere brouwsels zijn onder meer rum, tequila en mescal. In Guatemala worden
voornamelijk eenvoudiger versies van hetzelfde eten als in Mexico gegeten. Het
land is simpelweg armer. In de weinige eenvoudige eettentjes voor de lokale
bevolking staan vaak kip of rijst met bonen en tortilla's op het menu; vaak kun
je juist in deze tentjes voor weinig geld heel lekker eten. In Antigua zijn ook
Chinese restaurants. Belizeanen eten vooral rijst en bonen, maar bezoekers komen
meestal terecht in restaurants waar ze vis of Amerikaanse steaks voorgeschoteld
krijgen (let bij de laatste op het gewicht, je kunt soms wel een steak van
anderhalf pond op je bord krijgen als je een grote bestelt; het gewicht is vaak
aangegeven op de kaart).
Straattentjes verkopen broodjes kip of kalkoen, gevulde tortilla's of andere
snacks. Elke plaats van enige omvang kent de etensstalletjes waar je deze
vullende snacks kunt krijgen. Kijk vooral rond in de buurt van de dagmarkten. De
verkrijgbaarheid van fruit is afhankelijk van het seizoen: sinaasappels, druiven,
bananen en appels zijn de meest verkochte fruitsoorten. Maar echte aanraders
zijn zongerijpte sappige ananassen en mango's!
Drinken
Populaire niet-alcoholische drankjes zijn horchata (een zoete rijstdrank met
kaneel), liquados con leche (vers vruchtensap vermengd met melk of water) en
atoles en pinol (maïsdranken). Koffie is onderweg overal te verkrijgen, maar de
kwaliteit is vaak zeer matig. Ook bier en Europese frisdranken zijn te koop.
Onder de sterke dranken zijn aguardiente en ron (rum) erg populair; ze zijn
beide uit suikerriet gedestilleerd. Enkele lokale likeuren, zoals rompopo (een
eilikeur uit Salcajà) zijn zeker het proberen waard.
Klimaat
Deze landen hebben een tropisch klimaat en de temperaturen zijn eerder
afhankelijk van de hoogteverschillen dan van de tijd van het jaar, variërend
tussen de twintig in het hoogland tot zo'n dertig graden aan de kusten. Er zijn
maar twee seizoenen: de regentijd en de droge tijd. De droge tijd duurt van half
november tot en met half mei, en het regenseizoen duurt van half mei tot en met
half november. In het regenseizoen staat alles prachtig in bloei en is het veel
groener. De ochtenden zijn meestal mooi zonnig, waarna het 's middags tot een
bui kan komen die alles lekker afkoelt.
Beste reistijd
Je kunt het gebied het hele jaar bezoeken.