Nieuwe pagina 1

Het ontstaan en ontwikkeling van Veendam

Eindeloze vlakten met een begroeiing van heide, hier en daar wat struikgewas en op de drogere delen wat bos. In geen velden of wegen een spoor van bewoning. Alleen langs de uiterwaarden van de veenriviertjes, die door het landschap kronkelen, wordt in de zomermaanden wat vee geweid. Verder is het hier een en al rust. Het was in die dagen ook niet raadzaam om zich in dit gebied te bewegen. Verraderlijke veenpoelen konden er voor zorgen dat je plotseling in het veen wegzakte en hulp hoefde je in die dagen niet te verwachten. Ook het gevaar te verdwalen was zeer groot daar er in geen velden of wegen een herkenningspunt te zien was. Niemand waagde zich in het gebied want niemand had er iets te zoeken. Maar dit veranderde in de vijftiende en zestiende eeuw toen de turf als brandstof werd ontdekt. Globaal begrenst door de Hondsrug in het zuiden en het Oldamt in het noorden lag ten oosten van de stad Groningen het grote veengebied van het Bourtanger moeras klaar om ontgonnen te worden. De naam Veendam komen we pas in 1655 tegen doch we kunnen met stelligheid aannemen dat het ontstaan van Veendam vroeger is. Dit ontstaan moeten we zoeken aan de noordzijde van Veendam. In vroeger dagen werd dit gebied aangeduid als Boven- Muntendam. Muntendam lag aan de noordzijde het veencomplex op een zandrug en komt reeds voor in 1391. Aan de zuidzijde van het dorp Muntendam lag waarschijnlijk het gehucht Boven- Muntendam. We moeten dit tegenwoordig zoeken ter hoogte van de Scholthuizen en de Westerbrink. Aan de noordzijde van het veencomplex waren reeds in de middeleeuwen activiteiten te bekennen. Op twee naastgelegen zandeilanden ontwikkelden zich de nederzettingen Meeden enerzijds en Muntendam en Zuidbroek anderzijds. Tussen deze twee eilanden bevond zich het veenriviertje, de Oude AE. Dit riviertje zorgde af en toe voor de nodige wateroverlast. Om dit probleem te ondervangen werd er een veendijk aangelegd. Deze dijk of dam werd liep waarschijnlijk vanaf Winschoten via Westerlee en Meeden zuidwaarts om bij het huidige Midden Verlaat noordwaarts te keren richting Zuidbroek. Om de Oude AE te laten passeren werd er een keersluis aangelegd ter hoogte van het huidige Midden Verlaat. Later als het veen wordt afgegraven verdwijnt deze dijk. Het is deze dam of dijk die Veendam in 1655 zijn naam geeft. Eind 16e eeuw werd turf steeds belangrijker als brandstof en veranderde het veen in 'bruin' goud. Het grote veencomplex werd massaal aan snee gebracht waarbij de stad ( = Groningen) een flinke vinger in de pap had. Ook menig particulier ondernemer geld in het vergraven van het grote veencomplex. Hoewel de stad reeds in 1608 53 raadsakkers veen kocht van het kerspel Zuidbroek is het niet de stad geweest waaraan Veendam zijn ontstaan te danken heeft. Een 'echte' stichter van Veendam is er niet, Veendam ontstond door een aantal factoren waaronder de aanleg van het Oosterdiep voor afvoer van het de turf uit Ommelanderwijk en Zuidwending. Nadat het Oosterdiep verder zuidwaarts werd vergraven door Adriaan Geerts Wildervank kwam de ontwikkeling van de nederzetting Veendam in een stroom- versnelling. Reeds in 1660 geeft A.G.Wildervank de aanzet tot de bouw van de Nederlands Hervormde kerk aan de dwarslaan, die liep tussen het Oosterdiep enerzijds en het Westerdiep anderzijds, later Kerklaan genoemd. De bouw van deze kerk geeft aan dat Veendam in deze periode de reeds een nederzetting van redelijke omvang moet zijn geweest. In 1662 kwam de kerk gereed. Daar waar het Ommelanderwijk in het Oosterdiep uitmondt werd in deze periode het Ommelanderhuis gebouwd, het latere Veenlust. Veendam ontwikkelde zich voorspoedig en werd het middelpunt van de Groninger Veenkoloniën. Door de unieke structuur van de veenkolonie Veendam kon zich rondom de Kerklaan( = Kerkstraat ) een kern ontwikkelen. Dit werd het latere centrum van Veendam. De eerste ondernemers die zich in het Veendam vestigden hadden meestal een bedrijf dat gerelateerd was aan de turfwinning zoals daar waren de vele scheepswerven. Om de turf te vervoeren had men schepen nodig die de oost Groninger kanalen konden bevaren. Veel van de schippers vestigden zich in de gemeente Veendam. Nadat het veen rondom Veendam was verdwenen werden de vrijgekomen gronden omgezet in landbouwgronden. De achtergelaten dalgronden bleken zeer geschrikt voor de teelt van de aardappel. Het was W. A. Scholten die begon met de productie van aardappelmeel. De Groninger Veenkoloniën leenden zich uitstekend voor de productie van aardappelmeel. De grondstoffen aardappelen en turf waren volop aanwezig. Vele ondernemers zagen ook brood in de productie van aardappelmeel en stichten hun eigen fabriek. Deels waren deze ondernemers ex schippers die een andere uitdaging zochten toen het minder werd in de scheepvaart. Naast de aardappelmeel nam ook de productie van strokarton een belangrijke plaats in in de Groninger Veenkoloniën. Meer dan honderd jaar hebben de schoorsteenpijpen van de aardappelmeel en strokartonfabrieken de sky line bepaald. De aanwezigheid van de vele kanalen maakten dat de grondstoffen makkelijk konden worden aangevoerd en de producten makkelijk afgevoerd. Halverwege de 20e eeuw nam het vrachtvervoer het transport over van de scheepvaart. Deze ontwikkeling maakte dat de vele kanalen overbodig werden. Ook het toegenomen autoverkeer had meer ruimte nodig en zo werd besloten om eind jaren zestig over te gaan tot de massale demping van de kanalen, die honderden jaren het beeld van Veendam hadden bepaalt. Waar eens het water spiegelde werden nu brede banen asfalt neergelegd. De demping van de kanalen had verstrekkende gevolgen voor het straatbeeld van Veendam. Naast de kanalen verdwenen ook de bruggen en bijbehorende brugwachtershuisjes, de karakteristieke schippershuizen en bijbehorende leilinden werden afgebroken of onherkenbaar verbouwd, de vele winkeltjes en bedrijfjes verhuisden of werden door gebrek aan opvolging opgeheven. In relatief korte tijd veranderde veel aan het beeld van Veendam. Tegenwoordig is Veendam een plaats met iets meer dan 28000 inwoners. De industrie heeft tegenwoordig een gemengd karakter. Om toch een indruk te krijgen van het verleden van Veendam is een bezoek aan het plaatselijke Veenkoloniale Museum een aanrader. Door middel van een vaste expositie krijgt men een indruk van het ontstaan en de ontwikkeling van de Groninger Veenkoloniën. Ook in de plaats Veendam zijn hier en daar nog restanten te vinden die een indruk geven van het rijke verleden van Veendam.