Elvis Aaron Presley
1935-1977

"HOE DE HILLBILLY CAT SYMBOOL WERD VAN EEN GROOTMACHT"

Van een verlegen puber werd hij de rebel van opgroeiend Amerika. Als een onstuitbare komeet schroeide en schoffeerde hij de harten van 'fatsoenlijke' en godvrezende blanke burgers. Vervolgens bleek hij vooral romanticus en patriot. Hij wilde geven, gaf ieder zijn deel, hield totale uitverkoop en groeide uit tot het gezicht van een natie. Tegenslagen konden zijn legendevorming niet verhinderen. Tenslotte verloor hij zijn gezondheid, maar z'n grootste gave behield hij. Dus hij zong, en hij zong.

Op 26 juni 1977 registreerden de camera's van het Amerikaanse televisienetwerk CBS in Indianapolis een zoveelste vertolking van het sterk autobiografisch klinkende nummer "My Way". Dit markante, en van oorsprong Franse levenslied, klinkt, wanneer de entertainer niet overtuigend acteert, al snel overladen. Het memoreert afwisselende momenten uit een rijk en veelbewogen leven en wijst, met weemoed maar zonder spijt, naar een onvermijdelijk einde. Het lied klinkt als een bekentenis met de bezielende kracht van een traditionele spiritual. In zoverre weinig nieuws in Indianapolis. Toch was deze avond anders. Hier was geen sprake meer van entertainment, hier stond een man in zijn finale. Een man die terugblikte in totale berusting. Hij beschermde zijn door glaucoom geteisterde ogen tegen het flitslicht van duizenden fotokamera's, keek de zaal in en lachte onwennig, misschien wel verbaast. Het applaus was overdonderend en het publiek plaatste hem terug in een werkelijkheid waarvoor zijn leven model had gestaan: onbereikbaar, bejubeld en vooral eenzaam. De mythe rond zijn persoon was zijn ego voorbij gestreefd.
Elvis overleed zeven weken later op 16 augustus 1977. Volgens de officiële verklaring door een hartstilstand. Latere lezingen zouden onthullen dat zijn lichaam bij autopsie sporen van veertien soorten drugs bevatte. Zijn dood leidde over de hele wereld tot diep geschokte reacties. Nu, ruim twintig jaar later verschijnen er nog steeds biografieën over hem. Velen geloven niet dat hij dood is. Regelmatig wordt in de Verenigde Staten zijn verschijning opgemerkt. Zijn huis in Memphis, tevens de plek van zijn overlijden, is veranderd in een bedevaartplaats.

JEZUS CHRISTUS

Elvis is meer dan een popidool, meer zelfs dan een legende. "Hij is de enige ware opvolger van Jezus Christus op aarde", zo luidt althans de theorie van sommigen. Als één ding echter duidelijk is, dan is het dat hij grenzen heeft overschreden en schijnbaar onoverbrugbare uitersten heeft doen samensmelten. Elvis scharnierde tussen de controversiële normen en waarden van de blanke en de zwarte gemeenschap. Sinds de opkomst van het fenomeen Elvis heeft blank Amerika het zwarte aandeel van zijn nationale identiteit niet langer kunnen ontkennen. Met zijn presentatie als lokmiddel en zijn muziek als breekijzer (met aanvankelijk het rauwe zwarte geluid), heeft hij het behoudende blanke ego een genadeloze klap uitgedeeld.

INTELLIGENTIE

Over zijn intelligentie wordt in veel publikaties neerbuigend gesproken. Een bijzonder ontwikkeld man was Elvis niet. Zijn persoonlijkheid is sterk bepaald door de armoedige omstandigheden waarin hij is opgegroeid. Ontwikkeling is echter iets anders dan intelligentie. Of de nadruk op zijn vermeende gebrek terecht is kan worden betwijfeld. Het zegt waarschijnlijk meer over sommige auteurs dan over Elvis. Zijn extreme behoefte aan nieuwe en sterkere prikkels en zijn exorbitante levensstijl wijzen vooral op een diep innerlijk onbehagen.

De rol van morele boodschapper, midden jaren zestig bij een groot aantal artiesten in zwang (Bob Dylan, John Lennon, Joan Baez, Emmylou Harris, enzovoort), heeft Elvis verre van zich gehouden. Tijdens de zeldzame persconferenties die hij gaf is hem meerdere malen om politieke standpunten gevraagd, met name met betrekking tot de oorlog in Vietnam. Deze vragen werden of genegeerd, of hij antwoordde dat het als entertainer niet aan hem was om politieke uitspraken te doen.
Zijn nummers 'If I Can Dream' uit 1968, en 'In The Ghetto' uit 1969, zijn enkele uitzonderingen op de regel. Met 'If I Can Dream' beïndigde Elvis in december '68 zijn comebackspecial. Deze afsluiting was een geste van Elvis tegen de wil zijn manager in. De geweldadige dood van dr. Martin Luther King in Memphis en enkele maanden later de moord op senator Robert Kennedy in Los Angeles, hadden Elvis daartoe doen besluiten.

Elvis doseerde zijn overtuiging met een directheid en een gevoel voor drama die met welke moraal dan ook nimmer geëvenaard had kunnen worden. Zijn boodschap zat hem voornamelijk in de intensiteit waarmee hij in de muziek zijn persoonlijke conflicten naar buiten bracht. Conflicten die in hoge mate spiegelden aan de enorme maatschappelijke tegenstellingen die typerend waren voor deze tijd.
In muzikaal opzicht demonstreerde Elvis een meesterlijk gevoel voor stijl en perfectie; was daarbij overigens meer intuïtief dan berekenend. Soms lijkt het alsof zijn kracht: het terugbrengen van de muziek naar de elementaire driften van waaruit zij is ontstaan, in verband wordt gebracht met de geestelijke inferioriteit die in het verleden zo vaak aan zwarte bevolkingsgroepen is toegeschreven. Helaas heeft Elvis in zijn carrière te vaak beslissingen overgelaten aan mensen die van zijn werk in artistiek opzicht geen enkel benul hadden.

ARMOEDE
Elvis komt niet alleen ter wereld. Zijn jongere tweelingbroertje Jesse Garon sterft vrijwel onmiddellijk na de geboorte, die op acht januari 1935 plaatsvindt. Voor de bezorgde Gladys is Elvis het beste dat haar ooit is overkomen. Hoewel de armoede alles domineert, groeit het jochie op in de luwte van haar beschermende aanwezigheid. De familie Presley woont in Tupelo (Mississippi) in een zogenaamde Shotgun Shack: een rechthoekig houten huis, nauwelijks groter dan een tuinhuis. Dit type woning dankt zijn naam aan het gegeven dat de bouw zo simpel en het interieur zo kaal is, dat een kogel die het huis aan de voorkant inkomt, het aan de achterkant verlaat zonder daartussen iets geraakt te hebben.

Als Elvis twee jaar is wordt zijn vader Vernon veroordeelt tot drie jaar celstraf wegens het knoeien met cijfers bij het innen van een cheque. Gladys verdient in deze periode bij als naaister, wasvrouw en af en toe als hulp verpleegkundige in een ziekenhuis. De economische recessie in het land is er verantwoordelijk voor dat in het zuiden één op de drie arbeiders werkloos is. Veel blanke en zwarte gezinnen verkeren in vergelijkbare leefomstandigheden. De armoede en het ontbreken van de meest essentiële levensbehoeften wordt gecompenseerd door een extreem christelijk fundamentalisme.

Elvis verhuist op zijn dertiende jaar naar de rand van Shakerag, het zwarte ghetto van Tupelo. Het christendom van de blanken is hier sterk vermengd met het van Afrikaanse religies doortrokken christendom van de zwarten. De Presley's zijn lid van de First Assembly of God, het grootste blanke genootschap van de Pinkstergemeente. Door de combinatie van blanke en zwarte religieuze uitingen worden de leden smalend aangeduid als de "Holy Rollers". De term verwijst naar de extatische diensten waarin het uitbundige gezang, het raken in trance en het spreken in tongen als tekenen van god worden beschouwd.

Emotie is volgens de blanke kerkautoriteiten echter zo vergankelijk, dat de uiting ervan tot kerk en evangelie beperkt moet blijven. Daarbuiten is het een ode aan het kwaad. Dit in tegenstelling tot het christendom van de zwarten. Ook hier is de kerk de uitgelezen plek om de diepste zieleroerselen het licht te laten zien. "The Spirit will not descent without a song" is een oude uitspraak die door de zwarte kerkgenootschappen wordt gezien als een waarheid die alle aspecten van het leven raakt. De boodschap aan god moet eerlijk, vol overgave, en overal waar geleefd wordt aanwezig zijn.

BEALE STREET

Nog geen jaar later verhuist het gezin naar de stad Memphis in de staat Tennessee. Het is een vruchteloze poging om voorgoed met de armoede af te rekenen. Na enige tijd vertrekken de Presley's door geldgebrek opnieuw. Dit keer naar een flat met uitzicht op de armste sloppenwijk van Memphis. De woning is onderdeel van een groter complex dat speciaal beheerd wordt voor sociaal zwakke gezinnen die nog net iets kunnen betalen. Enkele honderden meters verderop bevindt zich Beale Street: het hart van de blues en een decor van prostitutie, kroegen, snackbars en alcoholisme. Elvis doet zijn best om er thuis te geraken, luistert naar de rauwe teksten van de blues en bezoekt kroegen en danshuizen. Avondenlang zit hij samen met zijn moeder gekluisterd aan de radio en wisselt van de blanke stations, waar hij artiesten hoort als Jimmie Rodgers, Hank Williams en Frank Sinatra, naar het moederstation van de zwarten, WDIA, met artiesten als 'Big Boy' Arthur Crudup, Sunny Boy Williamson, Ruth Brown en Big Mama Thornton.

Hoewel Elvis gek is op het zwarte geluid, is zijn idool de crooner en filmster Dean Martin. Aan de ene kant wil hij opgaan in de massa en een goede en voorbeeldige jongen zijn. Aan de andere kant voelt hij zich onweerstaanbaar aangetrokken tot het bezielende geluid van de zwarte gospel en wil hij de wereld tonen welke krachten hij daarmee kan ontketenen. Zijn, voor díe tijd, ongebruikelijk sterke betrokkenheid met de zwarte muziek, maakt hem bewust van de ontbrekende magie in de muziek die hij gewend is van de blanke radiostations. Elvis wil acceptatie. Hij wil de zwarte aspecten van zijn ziel integreren in zijn blanke belevingswereld. Dit innerlijk conflict loopt vrijwel synchroon met de raciale scheidslijn in de buitenwereld. Elvis voelt zich genoodzaakt om in zichzelf een verzoening tot stand te brengen.
Na zijn pubertijd draagt hij zijn haar lang, zoals vrachtwagenchauffeurs. Hij fantaseert over hoe het zou zijn om in een film te spelen. Marlon Brando en James Dean zijn de filmhelden van dat moment. Soms verdient hij wat bij, koopt kleren in felle kleuren, bij Lansky Brothers in Beale Street en schoenen met versierselen die plaatselijk alleen door zwarten worden gedragen.

Elvis zingt graag, maar bij voorkeur in vertrouwde kring. Daarbuiten is hij onzeker, wat zich uit in arrogantie. Hij is overdreven beleeft en blijft zelfs tegen mensen van zijn leeftijd consequent iedereen met twee woorden aanspreken. Hij is negentien jaar als hij voor vier dollar een dubbelzijdig plaatje opneemt. 'Voor de verjaardag van mijn moeder', verontschuldigt Elvis zich in de studio (Sun Recording Company). Gladys zou echter pas een half jaar later jarig zijn.

Vervolg in tweede en laatste deel: "Elvis, het ontstaan van een mythe"

Dit artikel verscheen eerder (juni 1995) in nummer 207 van het blad "It's Elvis Time"

Elvis-Links