Onlangs bezocht ik een bijeenkomst van LANDMARK FORUM. Een internationaal groeiende beweging waar groepsgewijs kan worden aangeleerd hoe persoonlijke barrières te doorbreken, meer uit het leven te halen, de keuzevrijheid te vergroten, enzovoort. Mijn vriendin kreeg een uitnodiging van een vriendin. Ik vroeg me af welke bronnen er zouden worden aangeboord en toen mocht ik ook mee.
Ik trof een groot publiek met deelnemers en gasten. De deelnemers moesten op een podium hun positieve ervaringen met LANDMARK verkondigen. Na het welkomstwoord riep de mentor iedereen op om kennis te maken met minstens vier onbekenden uit de zaal. Mijn hemel! De blik op oneindig en animeren maar. Het was als binnenkomen op een immens verjaardagsfeest. Na vijf minuten, lang voordat enig ijs kon breken, klonk alweer de opdracht om te gaan zitten.

De mentor krijtte een fraaie cirkel op een bord en vertelde dat, toen hij nog een kind was, uit deze cirkel zijn speelruimte bestond. Op een dag liep hij frank en vrij naar zijn moeder om trots zijn tekening te tonen. De moeder, druk doende met de buurvrouw, bitste: "Ik ben nu even bezig", waarop het jongetje beteuterd afdroop.

De Kritische Vraag

De gasten mochten ook wat zeggen en verdomd, na alle door LANDMARK-deelnemers overwonnen podiumangsten bekroop mij een vraag. Ik vroeg me af wat de begrippen 'speelruimte' en 'spontaniteit' voor LANDMARK eigenlijk betekenen. Uiteindelijk lag hierin toch de kern van het betoog? Die leef- of speelruimte, de cirkel, moest worden herontdekt, ofwel ontsluierd. Maar wat is dan die speelruimte? Was deze term niet slechts een gemeenplaats, een gemystificeerd nieuw doel? Een door ieder op gezag aanvaarde abstractie waar niemand vragen bij stelde? Je kunt een dergelijk begrip dan wel hanteren als doel, maar het blijft een concept dat gloort aan de horizon. In feite weinig anders dan het introduceren van wederom een nieuw begrip. Deze gedachten joegen door mijn hoofd.

Ik vroeg de mentor letterlijk:

"U heeft gesproken over speelruimte en dit als cirkel afgebeeld. Deze speelruimte lijkt, genomen over de hele avond, het kernbegrip. Wat ik mij afvraag is hoe u tegen dit begrip aankijkt. Wat is de betekenis, behalve dat het weer een zoveelste streven is naar een nieuw doel?"

Eerlijk gezegd weet ik nu al niet meer precies wat de mentor voor reactie gaf. Het klonk warrig en er volgde zeker geen antwoord op de vraag. De rij achter me reageerde met enige opwinding en sommigen bromden dat mijn vraag niet beantwoord werd. Maar de mentor liep weg van het podium, gekweld kijkend naar het geroezemoes. Hij liet een volgende spreker opdraven maar kon niets zinnigs meedelen over de essentie van zijn eigen doelstelling.

GROEPERINGEN EN SEKTES

Veel van het theater werd snel duidelijk. De mentor drukte ons op het hart vooral niet te luisteren naar de kritische stemmetjes in ons hoofd. 'Stemmetjes zijn onze voorgeprogrammeerde percepties, waarmee we het slechte binnen- en het goede buiten houden', doceerde hij streng. Twijfel moest worden genegeerd, begreep ik. Vooral niet luisteren naar je kritische signalen. De logica was duidelijk, maar logica is ook niet meer dan een houvast binnen een feitenkader en zegt niets over de werkelijkheid. Het belangrijkste ontbrak, maar wat precies?
Diverse deelnemers waren nerveus vanwege hun naderende toespraak. Het was aandoenlijk te zien hoe gul sommigen, tijdens hun toespraak, de overwinning aan LANDMARK schonken. Het leek op dwangarbeid met een zwak voor de leraar, zodat ik onwillekeurig dacht aan het Stockholmsyndroom, waarbij gegijzelden een zekere liefde opvatten voor hun gijzelnemers vanwege de extreme afhankelijkheid waarin ze verkeren. Deze doelgroep van gemiddeld ver boven modaal liet weinig te raden over eigenschappen als authenticiteit en kracht. Stemmetjes mogen niet. De stem is Landmark. Vervolgens lees ik in hun folder het volgende:

DE ZOEKER EN HET GEZOCHTE

De zoeker formuleert zijn doel. Zonder dat doel is er geen zoeker. De zoeker en het gezochte zijn één. Waarheid is de werkelijkheid van het waarnemende subject. Waarachtigheid is een uiting hiervan zolang het subject trouw blijft aan de eigen essentie. Men is spontaan, men heeft inzicht, men is vrij, enzovoort. Daar zit niets tussen, geen zelfbeeld of intellect, geen pose of inbeelding, niets.

Wanneer grondig is ingezien dat elk reikhalzen, elk hunkeren naar een spiritueel of hoger doel leidt tot valse aannames en concepten, zal de behoefte om qua persoonlijkheid te verbeteren passé zijn. Geroemde eigenschappen of hoedanigheden worden hoogstens manifest als gevolg van het niet-najagen ervan. Zodra een zoeker reikt naar een doel, tekent zich een verwachtingspatroon af als deel van het egobewustzijn. Dit gaat op voor een algemeen aanvaard streven naar zaken als spontaniteit, vrijheid en geluk, maar op subtiele wijze geldt het voor elke 'verworvenheid'. Iemand die na bloed, zweet en tranen eindelijk zijn grote wens vervuld heeft en vermogend is, voelt zich wellicht nog steeds behoeftig. Jeugdige spontaniteit wordt niet zelden, zodra men door krijgt hoe vleiend de reacties zijn, een op het lijf geschreven rol die met echte spontaniteit niets meer te maken heeft.
Tot aan het schijnbaar allerhoogste inzicht geldt steeds hetzelfde principe: zodra een kwaliteit of hoedanigheid deel uit maakt van het zelfbeeld, maakt het niet langer deel uit van de authentieke werkelijkheid van het subject. De noodzaak voor het egobewustzijn ontneemt het waarnemend subject simpelweg de vrijheid om Dat te zijn.

ZELFREALISATIE

Als waarheid een concept is wordt realisatie een leugen. Dat bewijst men ongewild door te geloven in graden van zelfrealisatie en nog meer door dit te koppelen aan een transcendente status. Be aware of Guru's, want men kan hier psychisch behoorlijk gehavend vandaan komen. Door het groepsgewijs omarmen van meestal onbegrepen oosterse termen als 'leegte' en 'niets', wordt niet zelden de betrokkenheid met wereldse verschijnselen genadeloos onderdrukt. Elke associatie hiermee gaat door voor minderwaardig. Voor iets wat de 'bevrijding' in de weg zou staan. De psyche wordt als het ware uitgehongerd tot er 'niets' overblijft. Wat overblijft is een geestelijk wrak waaruit alle psychische spankracht is gezogen. In combinatie met een autoriteit of machtig instituut wordt dan snel duidelijk wie hier de winst in zijn zak steekt. Erg waarachtig is het allemaal niet. De geest moet op de juiste wijze doorzien of begrepen zijn, en vooral niet gekneusd of geknecht. Maar over deze effecten wil ik in dit kader niet spreken.
Vanaf nu praat ik niet meer over groepen en geloofsgemeenschappen. Ik deed dat om de vinger te leggen op de subtiliteit waarmee het denkende in de mens zelfs het zogenaamd heilige kan inlijven. Het institutionaliseren van waarden gaat in de 'spirituele wereld' kennelijk gewoon door. Maar de psyche heeft NIETS met de Kwaliteit, de meest wezenlijke oorspronkelijke staat, te maken. De psyche is een verschijnsel. De uiteindelijke bron, waarin de psyche opkomt, is dat niet. Menig zichzelf gerealiseerd noemende persoonlijkheid zou je daarmee een vorm van (spiritueel) materialisme kunnen toedichten die meer hebberigheid verraad dan de hang naar een exclusieve auto. Vaak kun je stellen dat: hoe intelligenter de mens, hoe geraffineerder hij zichzelf bedonderen kan.

BEWUST, ZONDER MAATSTAF

Tot zover de kritische grens. Dat wil niet zeggen dat - eenmaal bekend met de oorspronkelijke natuur - men zich niet gerealiseerd zou mogen noemen. Het is lastig dat het inzicht, waarmee iemand zichzelf als gerealiseerde betitelt, door de zoeker niet kan worden afgelezen. Er bestaat geen keurmerk en Realisatie is uiteraard geen beschermde titel. Het zou jammer zijn als de zoeker zich door de term 'realisatie' bij voorbaat het bos laat insturen doordat gerealiseerden zich van alle kanten aanmelden. Realisatie komt niemand toe. Bij realisatie is in het bewustzijn sprake van een totaal gebrek aan toe-eigening. Men is noch dit, noch dat. Eigenlijk is 'Realisatie' een begrip bij uitsluiting. Je bent het, omdat je niet langer 'iets' bent. Een oosterling zou misschien zeggen: de spiegel van reflectie is gebroken.
Gerealiseerd is hij die met lege handen staat. Bewust, zonder maatstaf. Bewustheid zonder meer. Dit impliceert dat, in het bewustzijn van de zoeker, deze oorspronkelijke staat de enige werkelijkheid is. Een werkelijkheid waarin elk verschijnsel opkomt en verdwijnt, inclusief de persoonlijkheid die men van zichzelf ervaart. Elke beeldvorming hierover schept een illusie en toont aan dat (het) nog niet begrepen is. Een gerealiseerde weet dat zijn persoonlijkheid zijn essentie niet is. Hij of zij is zelfs niet langer tot een dergelijke toe-eigening in staat. Toch wordt de persoonlijkheid volledig aanvaard als een instrument binnen de onmetelijke ruimte van Zijn. De focus van de waarnemer heeft zich verplaatst van het object van aandacht naar de aandacht Zelf. Dat wat je Bent.

De impact van deze verschuiving is van een orde die zich niet laat beschrijven. Deze 'overrompeling' kan snel of langzaam gaan. Het effect kan vreugdevol zijn of zelfs bijzonder vervelend. Want in contrast met de nieuwe realiteit staan soms nog steeds de oude geconditioneerde verwachtingspatronen. Het doorbreken van de vereenzelviging met de persoonlijkheid, die weer een product is van overtuigingen en gedachtepatronen, hoeft niet direct gepaard te gaan met het verdwijnen van de beelden en sferen die met deze patronen samenhangen. Sprookjesachtige fantasieën die over de verlichte staat jarenlang zijn gekoesterd hebben met het nieuwe besef niets te maken. Door angst voor het peilloze nieuwe kan gemakkelijk op het oude worden teruggevallen en is teleurstelling goed mogelijk. In contrast met het oude zou nieuwe beeldvorming best eens de sfeer kunnen oproepen van een troosteloze woestijn, waarbij angst voor koude nachten zorgt. Toch zal ook het oude nooit meer hetzelfde zijn. Het oude identiteitsbesef wordt volledig herkaderd tot het betrekkelijk fenomeen dat het feitelijk is.
Het oude 'IK' bleek niets anders dan een associatie van bewustzijn met het lichaam - dat ook al van bewustzijn doordrenkt is. Het nieuwe 'IK' is het mysterie zelf, dat nimmer een gevolg kan zijn van iets anders. Die werkelijkheid kan of worden aanvaard, of er ontstaat als reactie in het egobewustzijn een aangepast stelsel van concepten waardoor het ego zich voorlopig nog met zingeving kan blijven voeden. Het mechanisme van lichaams- en omgevingsidentificatie wordt voortgezet totdat de heimwee naar geluk uitloopt op weer een nieuwe aanval op achterhaalde concepten .

RESPECT

De focus van de zoeker zou minder op de geclaimde geestelijke staat van de leraar gericht moeten zijn. Dat draagt er toe bij dat de aandacht op de inhoud gericht blijft. Respect is van het grootste belang, maar kritisch vermogen ook. De veelgehoorde eis om respect voor de (verheven) leraar is te vaak een moreel dwangmiddel. Een manier om lastige vragen te vermijden. De kritische kwaliteit die spontaan in de geest opkomt moet vrije doorgang hebben. Geen mens verdient vanwege de gerealiseerde staat extra respect, want respect behoort gewoon tot de beginselen waarmee ieder contact wordt aangegaan. Over en weer. Leraren die geen respect voor hun leerlingen kunnen opbrengen vallen door de mand. Leerlingen die al kritiek uiten voordat zij zich voor de leraar hebben geopend diskwalificeren zichzelf evengoed. Respect is een uiting van ongekneusde perceptie. Oog hebben voor het geheel dat men is. Een kwaliteit die de verbondenheid met de oorspronkelijke staat onderstreept.

De wezenlijke aard van realisatie valt eigenlijk alleen achteraf te doorvoelen, wanneer de absolute realiteit bewust is gemaakt en men de hele aanloop kan vergeten. De persoon die zich eens druk kon maken over zijn staat blijkt dan verdwenen. Het gehele perspectief van menszijn is gewijzigd.

KLEINE VERANTWOORDING

Verhalend over hoe het niet moet tracht ik enigszins de ruimte te scheppen waarbinnen de lezer zijn of haar perceptie kan afstemmen op wat komen gaat. Vertellen hoe het wél moet doe ik niet. Er bestaat namelijk geen methode omdat er geen doel is. Al zoekende schept men het doel. Dit misverstand doorzien markeert het einde van het doel.

Aan het eind van de hoofdstukken volgt een uitgebreide verantwoording.