Oorzaken in Burgersdijck's Institutio Logica _translation corresponding with KV (Institutio Logica / Dat is / Reden-konstigh / Onderwys, / Be-ghreepen in twe Boeken; / Door / Frank Burghersdyk, / In zyn leven Professor tot Leyden, / Uit last der Hoogh-moghende Heeren Staaten / van Hollandt en West-Frieslandt / tót dienst der / Schóólen van haar Landt-schap / Uit de Reghelen van Aristoteles met een nieuw Be-leedt /en Wijs ghe-vórmt en uit-ghe-gheeven. / En nu ten besten van alle Lief-hebbers / in Neder-duitsch vertaalt. / (vignet) / t'Amsterdam, Ghedruckt by Nicolaes van Ravesteyn. / Voor Gerrit Willemsz. Boeck-verkooper, in de nieuwe Gast-huys Molen-steegh in't groot Kantoor-boek, 1646. Hst.VIII; p.96-106: Van werkende Oór-zaak "de welke wy alle in acht Schiftingen zullen póóghen te ver-klaaren".).

096 causa efficiens: werkende Oór-zaak.

096: causa activa/ emanativa: werkende of doende/ uitvloeiende (_{uit-vloeyighe}) of daarstellende oorzaak.

097: causa immanens/ transiens: In-blyvende (innerlijke) /Over-ghaandeoorzaak.

098 causa libera/ necessaria: Vrye en niet natuurlijke / (_{Nóódt-zaaklyke}) oorzaak.

099 causa per se/ per accidens: oorzaak door zichzelf en niet door toeval

101-2 causa principalis/ minus principalis/ protractica/ proëgumena: Voor-neeme / min-voor-neeme/ min-voor-neeme Be-ghinnende/ voorgaande oorzaak.

105 causa prima/ secunda: Eerste of beginnende oorzaak

106 causa universalis/ particularis: Al-ghe-meene /_By-zondere oorzaak.

107 causa proxima/ remota: Naaste oorzaak; verder (_Verschoven) oorzaak

no correspondence: uitwendige uijterlijke oorzaak.

The correspondence between the Dutch terminology in the Burgersdijck translation and the Dutch terms used in KV almost exclude the possibility that these terms have been translated twice identically. The lay out of the chapter on cause in the manuscript (KV1/3) seems to support the hypothesis that this chapter has been added in Dutch to the manuscript, directly basing on Kók's Burgersdijck translation.

TIE: 1x causa prima (70 nec dicendum hanc differentiam ex eo oriri, quod cogitatio vera est res cognoscere per primas suas causas, in quo quidem a falsa valde differret); 5x cusa`proxima (19 IV. Denique Perceptio est, ubi res percipitur per solam suam essentiam, vel per cognitionem suae proximae causae; 51 Interim moneo, me hic essentiam uniuscujusque perceptionis, eamque per proximam suam causam non explicaturum; quia hoc ad Philosophiam pertinet; sed tantum traditurum id, quod Methodus postulat; 92 Quoad primum, ut jam tradidimus, requiritur ad nostrum ultimum finem, ut res concipiatur vel per solam suam essentiam, vel per proximam suam causam. Scilicet si res sit in se, sive, ut vulgo dicitur, causa sui, tum per solam suam essentiam debebit intelligi; si vero res non sit in se, sed requirat causam, ut existat, tum per proximam suam sausam debet intelligi; 96 I. si res sit creata, definitio debebit, uti diximus, comprehendere causam proximam; Unde haec fixa, et aeterna, quamvis sint singularia, tamen ob eorum ubique praesentiam, ac latissimam potentiam erunt nobis, tanquam universalia, sive genera definitionum rerum singularium mutabilium, et causae proximae omnium rerum 101); 3x causa externa (~Burgersdijk; 53 ideoque si ipsius [sc.rei] necessitas, aut impossibilitas, quae a causis externis pendet, nobis esset nota, nihil etiam de ea potuissemus fingere; 67 sed si existentia rei non sit aeterna veritas, uti est ejus essentia; sed quod necessitas, aut impossibilitas existendi pendeat a causis externis, tum cape omnia eodem modo, quo diximus, cum de fictione sermo esset; 84 Sic itaque distinximus inter ideam veram, et caeteras perceptiones, ostendimusque, quod ideae fictae, falsae, et caeterae habeant suam originem ab imaginatione, hoc est, a quibusdam sensationibus fortuitis, (ut sic loquar) atque solutis, quae non oriuntur ab ipsa mentis potentia; sed a causis externis.).

E

Causa immanens/ transiens:

1,18 Deus est omnium rerum causa immanens, non vero transiens; 1,18d Deinde extra Deum nulla potest dari substantia (...) hoc est (...) res quæ extra Deum in se sit, quod erat secundum. Deus ergo est omnium rerum causa immanens, non vero transiens. Q. E. D.

Causa libera necessaria:

1,17c2 Sequitur II° solum Deum esse causam liberam; 1,17c2s Alii putant Deum esse causam liberam propterea quod potest ut putant efficere ut ea quæ ex ejus natura sequi diximus hoc est quæ in ejus potestate sunt, non fiant sive ut ab ipso non producantur; 1,19s per Naturam naturantem nobis intelligendum est id quod in se est et per se concipitur sive talia substantiæ attributa quæ æternam et infinitam essentiam exprimunt hoc est (...) Deus quatenus ut causa libera consideratur; 1,32 Voluntas non potest vocari causa libera sed tantum necessaria; 1,32d Quocunque igitur modo sive finita sive infinita concipiatur, causam requirit a qua ad existendum et operandum determinetur adeoque (...) non potest dici causa libera sed tantum necessaria vel coacta; 1,33s2 Quod profecto nihil aliud est quam Deum fato subjicere, quo nihil de Deo absurdius statui potest, quem ostendimus tam omnium rerum essentiæ quam earum existentiæ primam et unicam liberam causam esse; 1app His Dei naturam ejusque proprietates explicui ut quod necessario existit; quod sit unicus; quod ex sola suæ naturæ necessitate sit et agat; quod sit omnium rerum causa libera et quomodo; quod omnia in Deo sint et ab ipso ita pendeant ut sine ipso nec esse nec concipi possint; et denique quod omnia a Deo fuerint prædeterminata, non quidem ex libertate voluntatis sive absoluto beneplacito sed ex absoluta Dei natura sive infinita potentia; 2,48d Mens certus et determinatus modus cogitandi est (...) adeoque (1,17c2) suarum actionum non potest esse causa libera sive absolutam facultatem volendi et nolendi habere non potest sed ad hoc vel illud volendum (...) determinari debet a causa quæ etiam ab alia determinata est et hæc iterum ab alia etc.

Causa efficiens:

1,16c2 Hinc sequitur Deum omnium rerum quæ sub intellectum infinitum cadere possunt, esse causam efficientem; 1,25 Deus non tantum est causa efficiens rerum existentiæ sed etiam essentiæ; 1,26d Adeoque tam ejus essentiæ quam existentiæ Deus ex necessitate suæ naturæ est causa efficiens (...) quod erat primum; 1,33s1 Rei enim alicujus existentia vel ex ipsius essentia et definitione vel ex data causa efficiente necessario sequitur; 2d5expl. Dico indefinitam quia per ipsam rei existentis naturam determinari nequaquam potest neque etiam a causa efficiente quæ scilicet rei existentiam necessario ponit, non autem tollit; 2,5 Hoc est tam Dei attributorum quam rerum singularium ideæ non ipsa ideata sive res perceptas pro causa efficiente agnoscunt sed ipsum Deum quatenus est res cogitans; 3,15c Ex eo solo quod rem aliquam affectu lætitiæ vel tristitiæ cujus ipsa non est causa efficiens, contemplati sumus, eandem amare vel odio habere possumus; 3,16 Ex eo solo quod rem aliquam aliquid habere imaginamur simile objecto quod mentem lætitia vel tristitia afficere solet, quamvis id in quo res objecto est similis, non sit horum affectuum efficiens causa, eam tamen amabimus vel odio habebimus; 3,16d et consequenter res quam hoc idem habere percipimus, erit (...) per accidens lætitiæ vel tristitiæ causa adeoque (...) quamvis id in quo objecto est similis, non sit horum affectuum causa efficiens, eam tamen amabimus vel odio habebimus; 3,17s; at non quod negem animi fluctuationes plerumque oriri ab objecto quod utriusque affectus sit efficiens causa; 4appc6 Sed quia omnia illa quorum homo efficiens est causa, necessario bona sunt, nihil ergo mali homini evenire potest nisi a causis externis nempe quatenus pars est totius naturæ cujus legibus humana natura obtemperare et cui infinitis modis pene sese accommodare cogitur;

Causa prima:

1,8s2 Non dubito quin omnibus qui de rebus confuse judicant nec res per primas suas causas noscere consueverunt, difficile sit demonstrationem 7 propositionis concipere; nimirum quia non distinguunt inter modificationes substantiarum et ipsas substantias neque sciunt quomodo res producuntur; 1,16c3 Sequitur III° Deum esse absolute causam primam; 1,33s2 Quod profecto nihil aliud est quam Deum fato subjicere, quo nihil de Deo absurdius statui potest, quem ostendimus tam omnium rerum essentiæ quam earum existentiæ primam et unicam liberam causam esse; 2,18s quæ fit secundum ordinem intellectus quo res per primas suas causas mens percipit et qui in omnibus hominibus idem est;

Causa proxima/ remota:

1,28s Cum quædam a Deo immediate produci debuerunt videlicet ea quæ ex absoluta ejus natura necessario sequuntur et alia mediantibus his primis quæ tamen sine Deo nec esse nec concipi possunt, hinc sequitur I° quod Deus sit rerum immediate ab ipso productarum causa absolute proxima, non vero in suo genere ut aiunt. Nam Dei effectus sine sua causa nec esse nec concipi possunt (...). Sequitur II° quod Deus non potest proprie dici causa esse remota rerum singularium nisi forte ea de causa ut scilicet has ab iis quas immediate produxit vel potius quæ ex absoluta ejus natura sequuntur, distinguamus. Nam per causam remotam talem intelligimus quæ cum effectu nullo modo conjuncta est. At omnia quæ sunt in Deo sunt et a Deo ita dependent ut sine ipso nec esse nec concipi possint; 4,3d Quicquid ergo ex mentis natura sequitur et cujus mens causa est proxima per quam id debet intelligi, necessario ex idea adæquata vel inadæquata sequi debet; 4,25d Sed eatenus homines tantum agere dicuntur quatenus ex ductu rationis vivunt (...) atque adeo quicquid ex humana natura quatenus ratione definitur, sequitur id (...) per solam humanam naturam tanquam per proximam suam causam debet intelligi; 4appc1 Omnes nostri conatus seu cupiditates ex necessitate nostræ naturæ ita sequuntur ut vel per ipsam solam tanquam per proximam suam causam possint intelligi vel quatenus naturæ sumus pars quæ per se absque aliis individuis non potest adæquate concipi;

Causa per se/ per accidens:

1,16c2 Sequitur II° Deum causam esse per se, non vero per accidens; 3,15 Res quæcunque potest esse per accidens causa lætitiæ, tristitiæ vel cupiditatis; 3,15d atque adeo illa res non per se sed per accidens causa erit lætitiæ vel tristitiæ. Atque hac eadem via facile ostendi potest rem illam posse per accidens causam esse cupiditatis; 3,16d statim etiam hoc vel illo afficietur affectu et consequenter res quam hoc idem habere percipimus, erit (...) per accidens lætitiæ vel tristitiæ causa adeoque (...) quamvis id in quo objecto est similis, non sit horum affectuum causa efficiens, eam tamen amabimus vel odio habebimus; 3,36d Quicquid homo simul cum re quæ ipsum delectavit, vidit, id omne (...) erit per accidens lætitiæ causa ; 3,50s Res quæ per accidens spei aut metus sunt causæ, bona aut mala omina vocantur; 3defaff8 Propensio est lætitia concomitante idea alicujus rei quæ per accidens causa est lætitiæ; 3defaff9 Aversio est tristitia concomitante idea alicujus rei quæ per accidens causa est tristitiæ; 3defaff24expl Atque hi affectus lætitiæ et tristitiæ sunt quos idea rei externæ comitatur tanquam causa per se vel per accidens.

Causa externa:

041 debere necessario ut existant causam externam habere; 1,11s Multi tamen forsan non facile hujus demonstrationis evidentiam videre poterunt quia assueti sunt eas solummodo res contemplari quæ a causis externis fiunt et ex his quæ cito fiunt hoc est quæ facile existunt, eas etiam facile perire vident et contra eas res factu difficiliores judicant hoc est ad existendum non adeo faciles ad quas plura pertinere concipiunt. Verum ut ab his præjudiciis liberentur, non opus habeo hic ostendere qua ratione hoc enunciatum "quod cito fit cito perit" verum sit nec etiam an respectu totius naturæ omnia æque facilia sint an secus. Sed hoc tantum notare sufficit me hic non loqui de rebus quæ a causis externis fiunt sed de solis substantiis, quæ (per propositionem 6) a nulla causa externa produci possunt. Res enim quæ a causis externis fiunt, sive eæ multis partibus constent sive paucis, quicquid perfectionis sive realitatis habent, id omne virtuti causæ externæ debetur adeoque earum existentia ex sola perfectione causæ externæ, non autem suæ oritur. Contra quicquid substantia perfectionis habet, nulli causæ externæ debetur; quare ejus etiam existentia ex sola ejus natura sequi debet, quæ proinde nihil aliud est quam ejus essentia; 1,33s1 Deinde his etiam de causis res aliqua impossibilis dicitur; nimirum quia vel ipsius essentia seu definitio contradictionem involvit vel quia nulla causa externa datur ad talem rem producendam determinata; 2l3c Quod si postea contingat ut A quiescat, id sane evenire etiam non potuit ex motu quem habebat; ex motu enim nihil aliud sequi poterat quam ut A moveretur : contingit itaque a re quæ non erat in A nempe a causa externa a qua ad quiescendum determinatum fuit; 3,4 Nulla res nisi a causa externa potest destrui; 3,4d Dum itaque ad rem ipsam tantum, non autem ad causas externas attendimus, nihil in eadem poterimus invenire quod ipsam possit destruere; 374 si a nulla externa causa destruatur; 389 quam tristitia concomitante idea causæ externæ ; 389 est quam lætitia concomitante idea causæ externæ ; 413 dari concomitante idea causæ externæ ; 3,30s Cum amor (...) sit lætitia concomitante idea causæ externæ et odium tristitia concomitante etiam idea causæ externæ, erit ergo hæc lætitia et tristitia amoris et odii species. Sed quia amor et odium ad objecta externa referuntur, ideo hos affectus aliis nominibus significabimus nempe lætitiam concomitante idea causæ internæ gloriam et tristitiam huic contrariam pudorem appellabimus : intellige quando lætitia vel tristitia ex eo oritur quod homo se laudari vel vituperari credit, alias lætitiam concomitante idea causæ internæ acquiescentiam in se ipso, tristitiam vero eidem contrariam pœnitentiam vocabo; 3,32s nimirum quia rerum imagines uti diximus sunt ipsæ humani corporis affectiones sive modi quibus corpus humanum a causis externis afficitur disponiturque ad hoc vel illud agendum; 471 tristitia concomitante idea causæ externæ ; 527 quatenus a causis externis augetur vel minuitur; 533 Ex quibus apparet nos a causis externis multis modis agitari;

544 Amor est lætitia concomitante idea causæ externæ ; 546 tristitia concomitante idea causæ externæ ; 4,3 Vis qua homo in existendo perseverat, limitata est et a potentia causarum externarum infinite superatur; 641 reliquas mutationes quæ a causis externis oriri possent; 4,5 Vis et incrementum cujuscunque passionis ejusque in existendo perseverantia non definitur potentia qua nos in existendo perseverare conamur sed causæ externæ potentia cum nostra comparata; 4,6d Vis et incrementum cujuscunque passionis ejusque in existendo perseverantia definitur potentia causæ externæ cum nostra comparata (per propositionem præcedentem) adeoque (per propositionem 3 hujus) hominis potentiam superare potest etc; 4,18d quæ autem contra ex tristitia oritur, ipso tristitiæ affectu (...) minuitur vel coercetur atque adeo vis cupiditatis quæ ex lætitia oritur, potentia humana simul et potentia causæ externæ, quæ autem ex tristitia sola humana potentia definiri debet ac proinde hac illa fortior est; 4,20s Nemo igitur nisi a causis externis et suæ naturæ contrariis victus suum utile appetere sive suum esse conservare negligit. Nemo inquam ex necessitate suæ naturæ sed a causis externis coactus alimenta aversatur vel se ipsum interficit; 4,32s Sic etiam si quis ait lapidem et hominem in hoc tantum convenire quod uterque sit finitus, impotens vel quod ex necessitate suæ naturæ non existit vel denique quod a potentia causarum externarum indefinite superatur, is omnino affirmat lapidem et hominem nulla in re convenire; 4,33d Affectuum natura seu essentia non potest per solam nostram essentiam seu naturam explicari (...) sed potentia hoc est (...) natura causarum externarum cum nostra comparata definiri debet; 4,44d Amor est lætitia (...) concomitante idea causæ externæ; titillatio igitur (...) concomitante idea causæ externæ amor; 848 evenire potest nisi a causis externis nempe quatenus pars est totius naturæ; 874 et a potentia causarum externarum infinite superatur; 5,2 Si animi commotionem seu affectum a causæ externæ cogitatione amoveamus et aliis jungamus cogitationibus, tum amor seu odium erga causam externam ut et animi fluctuationes quæ ex his affectibus oriuntur, destruentur; 888 vel tristitia concomitante idea causæ externæ ; 895 ut ipse affectus a cogitatione causæ externæ separetur; 5,20s II° in eo quod affectus a cogitatione causæ externæ quam confuse imaginamur, separat (...). ... Nam (...) vis cujuscunque affectus definitur potentia causæ externæ cum nostra comparata.

Not occurring in E or KV: causa activa/ emanativa; causa principalis/ minus principalis; causa universalis/ particularis; causa minus principalis/ protractica; causa secunda