Vocabulaire A B C D E F G H I K L M N O P R S T U V W Z
BAFFEN (bark);
Deze dan hebben God beschreven te zijn Een wezen uijt of van zichzelfs bestaande, oorzaak van alle dingen, Alweetende, Almachtig, eeuwig, eenvoudig, oneindig, 't opperste goet, van oneindige barmhertigheid enz.
*BEDRIEGEN 4x+n+m; bedrieg; bedrogen; bedriegt m;
24xB: Het volck des lants plegen enckel verdruckinge, ende bedrijven enckel rooverije, Ezech.22,29;
agere 75xE;
206 hoe dat wij onze werkinge op tweederleij wijse komen te bedrijven, of namelijk met of sonder passien? (* >Wij konnen werken met of zonder passien:...] );
*BEDROG 2x;
BEELD; beeldhouwer (sculptor);
079 Een beeldhouwer die heeft van houwt gemaakt verscheijde gedaante na de gelijkenis van de deelen eenes menschelijken lighaams;
*BEGEERLIJKHEID 4x;
begeerten 2x;
*BEGEREN; begeerende;
BEGINNEN (begin) 11x+2n; begin 2x; begin 2x; beginnende; beginsel; beginzel 2x; beginzel; beginzelen; begonnen;
*BEGRIJPEN 12x+2n+m; begrijpt 6x+m3; begrepen 12x; begreepen 10x+3n;
*BEGRIP 14x+6n+m; begrijp n; begrippen 15x+6m; begripp m;
Synonyme of voldoen; cf."ghelijk ons ook niet be-haagt de over-zetting van Stevin...", (Kók);
084 Zoveel dit belangd hebt gij mij voldaan. (...) Dogh dit en voldoet mij niet;
172 >..Komt ook voort uijt bevinding, volgens de 2 bepalinge, die mij niet behaagt..];
BEHALVE: behalven (except) 4x+n;
67xB (8x behalve dat): Wie is Godt, behalven den Heere? Ps.18:32; Dat lant,.. is van melck ende honich vloeijende.,.. Behalven dattet een sterck volck is, het welck in dat lant woont, ende de steden zijn vast, ende seer groot, Num.13:28;
014 Behalven dan dat uijt het tot noch toe geseide;
289 Behalven dan dat wij alreeds gezeid hebben, dat de Begeerte van het begrip der zaaken afhangt en dat het verstaan een uijtterlijke oorzaak moet hebben en behalven ook 't geene wij van de wille gezeid hebben, zo is dan nog overig te betoonen dat de Begeerte niet vrij is;
296 Ten derden behalven de ware liefde des naasten die deze kennisse in ons te weeg brengt, maakt zij ons zo gesteld;
325 alschoon in ons iets anders waar behalven hetgeene wij nu aangemerkt hebben;
observ* 9xE;
383 namelijk ons eijgen voordeel te behartigen;
384 >...zo is't nodig dat wij voor alles dat [=kennis en liefde Gods] behartigen. en die gevonden hebbende is meteen de ruste en alle goet gevonden.];
*BEHOREN 5x; behoord 4x; behooren 10x+9n; behoorlijk; behoort 11x+m; behore m; behorende;
BEHOUDENISSE (conservation); behoudinge;
7xB: HEERE, wees ons genadig, wij hebben op U gewacht; wees hun arm allen morgen, daartoe onze behoudenis ten tijde der benauwdheid, Jes.33:2; Door het geloove heeft Noach de arcke toebereyt tot sijns huysgesins behoudenisse, Hebr.11:7; Daerom vermane ick u spijse te nemen: want dat dient tot uwer behoudinge, Hand.27:34;
conserv* 61xE (15x suum esse conservare): Ex virtute absolute agere nihil aliud in nobis est quam ex ductu rationis agere, vivere, suum esse conservare (haec tria idem significant) idque ex fundamento proprium utile quaerendi, 4,24;
106 andere dingen ondervinden, strekkende tot behoudenisse en bewaringe van haar zelfs wezen;
424 [nat]uurlijke liefde die in ieder zaak is tot behoudinge zijns lichaams(ik zeg de wijzing);
BEIDE (both) 2x+2m; beijde 4x+4n+5m;
137xB; ambo* 3xE;
101 na de stellinge der geener die God wille en verstand toeschrijven, dat dan God beide en een ander wille en een ander verstand als doen gehad heeft;
013 is de wesent[lijk] heid ende het wesen beijde noodzakelijk;
014 of na't wesen en de wesentlijkheid beijde;
110 Edog en het een en het ander, beide zijn zij valsch;
211 kortelijk zien de uijtwerking van deze beijde ... Toornigheid >..Wat de uijtwerkinge van deze beijde zijn...];
217 en dit beijde met blijdschap;
309 Om dan eens klaar de werkingen van deze beijde te verstaan, zoo zullen wij een ijder eerst op zig zelfs alleen en daar naa bij beijde te zaamen, voorneemen;
309 Om de werkingen van deze beijde klaar te verstaan worden die bijzonder [voorgenomen];
347 maar deze beijde nog geen van beijde is magtig ons daar af te bevrijden;
366 >...in hem zelfs gewaar waardoor deze beijde veroorzaakt worden.];
*BEKEND 16x+2n+m; bekender 2x;
conver* 1xE;
374 zo was voor hem te bidden tot bekeringe;
355 Beknopte beschrijvinge van de ziele;
363 Beknopte beschrijving wat goddelijke wetten zijn;
18xB: De ongetrouwde bekommert hem met de dingen des Heeren, hoe hy den Heere sal behagen, 1Cor.7,32;
occupa* 9xE (7x mentem occupare);
121 Om dit te doen, zullen wij ons niet zeer bekommeren met die verbeeldingen, die de menschen gemeenlijk van God hebben: maar wij zullen alleen kortelijk onderzoeken wat de Philosophi ons daarvan weten te zeggen;
290 Ik houde het een Belletie voor het welke in sijn ooren een aangenaam geluijd maakende;
BELANG (concern) +m; aangaan; belangen; belangd; belangende 8x; belangt 5x;
3xB: Belangende nu sijne suster Molecheth: Sy baerde Ishod, 1Chron.7:18;
attin* 9xE (9x quod attinet: always in preceding sentence like KV);
019 Weshalven van niet veel belang is het zegge van Thomas Aquina;
030 Het tweede belangende, Datter geen twe gelijke selfstandigheden;
038 Het eerste belangende, wij staan toe dat God niet meer kan;
051 Voorder, wat dan nog belangt het deelen in de Natuur: daarop zeggen;
084 ERASMUS: Zoveel dit belangd hebt gij mij voldaan;
112 Wat dan ons voorige tweede belangt van datter in de Natuur geen zaak en is;
209 Wat de haat belangt die uijt opinien voortkomt,'t is zeeke;
225 Want wat belangt de Edelmoedigheid en Nedrigheid, deze;
229 De Achting belangende en Verachting. Van deze is niet meer;
240 Wat de Wankelmoedigheid, Flaaumoedigheid, en Vervaardheid belangen, door haar eigen aardt en natuur;
241 Eijndelijk belangende de Moed, Stoutheid, en Volgijver;
251 Wat voorder de onbeschaamtheid belangt deze die toont zich zelvs aan ons;
367 Maar belangende de wet die uijt de gemeenschap die met;
367 Want belangende de wet die uijt de gemeenschap met God;
397 >..want van dit hangen af zaaken van groot belang nopende de bestuuringe van's menschen leven];
beledight (harm) m;
3xB: Gy en sult geen weduwe nochte weese beleedigen, Exod.22:22;
injur* 10xE (5x in 5,10s);
210 de afkerigheid is een ontsteltenisse in ons tegen een zaak die uijt haar natuur ons of in waan of waarlijk heeft beledight;
BELETTEN 2x; belet 4x+m;
*BELGZUCHT 2x+m;
BELONEN (compensate) 2x+m; ~B; beloninge;
6xB: Soodanigh is de kennisse der wijsheyt voor uwe ziele: als gyse vint, soo salder belooninge wesen, Spreuk.24:14;
1xE (remunerationem);
297 om te straffen den eenen om te belonen den anderen;
362 dat God de menschen geen wetten steld om wanneer zij die volbrengen te belonen.. >Zoo en stelt God ook een wette den mensch voor om hem als hij die gedaan heeft te belonen.];
408 van hem verzekerd zijnde dat beloninge uwen arbeijd niet en zal bedriegen;
BELOVEN: belooft (promise, expect) +m;
37xB; belofte; 33xB: Als Godt Abraham de belofte dede, Hebr.6,13;
3xE (promisi);
161 >.. zijnde het 2de dat Cap. 1 belooft is te zullen doen.];
302 zoo zullen wij nu vervolgens onse gedane beloften trachten te voldoen;
408 de vruchten dezes booms de welke gij U belooft;
*BEMINNEN 14x+3n+6m; beminning; bemin 2x; bemind 6x+3m; beminde 2x; beminnende; beminnens;
*BENAMING 2x+m; benaamingen n;
BENAUWDHEID: benaauwtheeden (fear) +m;
114 xB (95x benauwtheden): O Godt, verlost Israël uyt alle sijne benauwtheden, Ps.25:22;
timor* 15xE;
316 en omdat ook deze geesten door oorzaak van het lichaam beweegt en alzoo bepaald konnen worden, zoo kan het dikwijls gebeuren dat zij door oorzaak van het lichaam haare beweeginge na de eene plaats hebbende en weederom door de oorzaak van de ziele na een ander plaats, alzo in ons te weeg brengen en veroorzaken die zoodanige benaauwtheden, als wij te mets in ons gewaar worden wanneer wij de reeden daar af als wij die hebben, niet en weten >En hier uijt ontstaan die benaauwtheeden swaarmoedigheden, etc. die wij zonder de oorzaak te weten in ons gewaar worden.];
BENEVENS (besides) 2x; beneffens n;
47xB (34x nevens; ~KV): Benevens het leven hebt gy weldadigheyt aen my gedaen, Job 10:12;
praeter 50xE;
335 Daar benevens <naast; bw> hebben wij mede gezeid dat de denkende zaak ook maar een eenige in de natuur was;
349 Daar benevens ook hier uijt, omdat wij door Natuur zodanig met hem vereenigt zijn;
147n Doch dewijl het een wijse is in de denkende zelfstandigheid, zo had ze ook deze beneffens die van de uijtgestrektheid konnen kennen;
*BEOGEN: beoogen 3x; beoogt;
*BEPALEN: bepaalen 3x; bepaald 13x+15n+m; bepaalde 8x;
BEREIKEN: bereijken 2x; bereijke (reach);
8xB (4x +hand): Indien hy arm is, ende sijne hant dat niet en bereyckt, soo sal hy enz. (Kantt.: Indien hy door sijne armoede soo veel niet en kan doen), Levit.14:21;
atting* ~E;
3xTIE: gradatim pergit, donec sapientiae culmen attingat TIE031;
365 Alzoo ook de mensch in aanzien hij een bezonder dink is, en heeft zijn oogmerk niet verder als zijne bepaalde wezentheid bereijken kan;
383 Soo zien wij dan dat wij om te bereijken de waarheid van't geene wij voor vast;
397 mijn eenige eijnde dat ik trachte te bereijke is te mogen smaaken de vereeniginge;
BERG (mount) 3x; dal (valley); daal;
298xB; mons ~E;
298 xB: En Kirjathaim, en Sibma, en Zeret - hassahar op den berg des dals, Joz.13:19;
Phrase: "hij stelt en berg zonder dal", (Verwer 109,13); cf.2d2;
002n Verstaat de bepaalde natuur door de welke de zake is dat ze is en dat van haar in generlij wijze kan afgescheide worden zonder ook met een die zaak te vernietigen: als dat tot het wezen van een Berg behoort dat bij een dal hebbe of 't wezen van de Berg is dat bij een daal hebbe, hetwelk waarlijk eeuwig en onveranderlijk is en altijd moet zijn in 't concept van een Berg, schoon hij nooit was of is;
*BEROUW 4x+m;
BESCHOUWEN; beschouwing;
*BESCHRIJVEN 3x; beschrijf; beschreven 5x; beschrijving(e) 28x+3n+6m;
*BESLUIT: besluijt 12x+3n+m;
*BESLUITEN: besluijt(en) 13x+n+2m; beslo(o)t(en) 2n+m;
animadvert* 3xE;
167 Deze dan bespeuren wij gemeenlijk in de kinderen tot hun v[ader];
*BESPOTTEN 3x; * bespotter 2x+m; * bespotting 2x; bespot; bespottende; bespotter 2x+m; n; bespotting 2x;
BESTAAN 33x+17n+3m; bestaat 26x+5m; bestaande 8x;
*BESTENDIG; bestendigheid; bestandig 3x+m; bestandigheid 4x;
BESTERVEN: besturven m (sterven ~KV); ~E;
382m Hoe dwaas een zeggen het is 't geen nochtans meest alle menschen ook de beste, als in de mond besturven is;
BESTUREN: bestieren; bestuur 2x+m; bestuuren (govern) 2n; bestuuringe m; ~b;
gubern* 3xE: Iis autem qui quaerunt cur Deus omnes homines non ita creavit ut solo rationis ductu gubernarentur? nihil aliud respondeo quam quia ei non defuit materia ad omnia ex summo nimirum ad infimum perfectionis gradum creanda, 1app;
275 dat de Ziel en't Verstand en de Wil bestuurd, dat is niet te begrijpen;
273 deze twee zelfstandigheden te bestuuren, zo isser dan een derde zelfstandigheid;
317 de ziel geen magt heeft het lichaam te bestieren;
380 zonder het bestuur des verstands alles ten verderve stort;
383 ons verderf, zo verkiezen wij hierom het bestuur onzes verstands ... >.Waardoor wij geport worden het bestuur onses verstands te zoeken.];
397m nopende de bestuuringe van 's menschen leven;
23xB: Sot geklap, ofte geckerije, welcke niet en betamen, Ephes.5:4;
~E;
134 groot als de grootheid des werkmeesters betaamde;
*BETOGEN; betoogt;
*BETONEN 8x; betoond 2x; betoonen 5x+2m;
*BEVATTEN +2n; bevat 6x; bevattende;
BEVELEN (recommand): beveelen;
bev*l* 189xB (beveel 8xB): Vader in uwe handen beveele ick mijnen geest, Luc.23:46;
089 Z Voor't tegenwoordig niet, maar ik zal mij nu met 'et geen gij mij nu gezeid hebt bezighouwden tot naader gelegentheid en u God beveelen;
*BEVESTIGEN 14x (+8n); bevestig; bevestigende 3x+m; bevestigt;
*BEVESTIGING 5x+n; bevesting 2x;
*BEVINDEN 4x+3n; bevindende; bevindinge +m;
BEVORDEREN 4x;
BEVORDERING 2x;
*BEVRIJDEN 2x+n; bevrijd 3x+2m;
342 Dit konnen wij lichtelijk bevroeden wanneer wij acht neemen >Wat ons om dit te verstaan nodig zij in acht te nemen.];
*BEWAREN 2x; bewaaren;
*BEWEGEN 13x+m; *beweging 28x+16n+4m; beweegen 4; beweeging 10x; beweegt 2x+2m; bewegende; bewogen 3x+2n+m; bewoogen 4;
*BEWIJS 2x; *bewijsreden; bewizen 12x; beweezen n; bewezen +m; bewezen 30x; bewijsen 3x+4n; bewijst;
*BEWUST 5x+m; onbewust;
12xB: Een osse kent sijnen besitter, ende een ezel de kribbe sijnes heeren, Jes.1:3;
possid* 2xE;
225 Want wij zeggen dat den bezitter deszelfs sijne volmaaktheid en onvolmaaktheid na waarde kend;
227 Want geene en steld niet alleen den bezitter in een zeer goede stant, maar ook daar bij is zij de rechte trap door de welke wij opklimmen tot ons opperste heijl;
En die zaake beswaarlijk om voort te brengen zijnde, zo word het kloekmoedigheid genoemd of dapperheid.
BIDDEN (beg, pray); bid; bidde; gebeeden; gebed;
179xB; prec* ~E;
061 zo zegt mij eens, ik bid u, of gij zulk een wezen begreepen hebt;
077 Neemt mij, ik bidde u, deze twijffel weg;
374 en zoo de gebeeden mochten helpen, zo was voor hem te bidden tot bekeringe;
400 soo wil ik U ten hoogsten gebeeden hebben wel zorge te draagen om;
BIJ 67x+5n+8m; bijaldien; bijbrengen; daarbij; geval; gevolg; hierbij; exempel; voorbeeld; waarbij;
365 word bij voorbeeld verklaard.] Wanneer de Beijen alschoon zij geen ander eijnde beoogen;
BIJALDIEN; bij aldien 13x; bijaldien 2x;
*BIJDOEN;
14xB: Zal een bijl zich beroemen tegen dien, die daarmede houwt? Zal een zaag pochen tegen dien, die ze trekt? Alsof een staf bewoog degenen, die hem opheffen? Als men een stok opheft, is het geen hout? Jes.10:15;
secur* ~E;
KV alludes to Jes:
300 E.g. als een Timmerman in het maaken van eenig stuk werks zigh van sijnen Bijl op het beste gediend vind, zoo is dien Bijl daar door gekoomen tot sijn eind en volmaaktheid: Dogh indien hij zoude willen denken, dezen Bijl heeft mij nu zoo wel gediend, daarom wil ik hem rusten laaten en geen dienst meer van hem neemen, even als dan zoude dien Bijl afgeraaken van haar eijnde en geen Bijl meer zijn;
*BIJZONDER 4x+3n; bezonder(e) 41x+7n; bezonderheid 3x; bezonderlijk 5x;
*BLIJDSCHAP 18x;
BLIJKEN (appear) 6x; blijkt 12x+n+3m; blijkelijk 3x;
BLIJVEN (stay) 7x+2n; blijft 8; blijvt 2; blijvende; * inblijven;
caec* 5xE;
154 [zo veel van de regel van drie weten] als de blinde van de verwe;
26xB: En de engel nam het wierookvat, en vulde dat met het vuur des altaars, en wierp het op de aarde; en er geschiedden stemmen, en donderslagen, en bliksemen, en aardbeving, Op.8:5; En de tempel Gods in de hemel is geopend geworden, en de ark Zijns verbonds is gezien in Zijn tempel; en er werden bliksemen, en stemmen, en donderslagen, en aardbeving, en grote hagel, Op.11:19;
fulgor, fulmen, tonitrus ~E;
KV alludes to Op;
369 Want die stemme, donder en blixem wisten zij als doen wel dat God niet was;
BOEIEN (seize): geboeijdt; 11xB (2x+ketenen);
vincul* 4x E: Hic erga Deum amor neque invidiae neque zelotypiae affectu inquinari potest sed eo magis fovetur quo plures homines eodem amoris vinculo cum Deo junctos imaginamur 5,20;
384 Want buijten Hem hebben wij gezien, dat geen dink en is dat ons eenig heijl kan geven. en dat het een waare vrijheid is met de lieffelijke ketenen van sijne liefde geboeijdt te zijn en te blijven;
142 nu alvoorens in het begin dezes boeks getoond 1. Dat geene zelfstandigheid;
rusticus 1xE: At rusticus ex cogitatione equi in cogitationem aratri, agri etc. incidet et sic unusquisque prout rerum imagines consuevit hoc vel alio modo jungere et concatenare, ex una in hanc vel aliam incidet cogitationem, 2,18s;
162 Soo zeit men van een Boer die zig zelfs hadde wijs gemaakt;
163 n maar als een Boer zeid een hond, zo verstaat hij stilzwij[gend hetzelfde als Aristotel]es met sijn beschrijving. Zoo dat als de Boer hoort baffen, een hond, zeijd hij; [zodat, als hi]j eens een ander dier hoorden baffen, de Boer die geen besluijt gemaakt hadde, zoud [zich net zo verbazen als Aristoteles;
BONDIG (convincing): bondiger;
~B; ~E;
132 en is zulk bewijs ook veel bondiger als dat aposteriori;
BOODSCHAPPEN (message): boodschapt;
boodschap* 120xB: Als hij nog sprak, ziet, zo kwam Jonathan, de zoon van Abjathar, den priester; en Adonia zeide: Kom in, want gij zijt een kloek man, en zult het goede boodschappen, 1Kon1:42; De Geest des Heeren HEEREN is op Mij, omdat de Heere Mij gezalfd heeft, om een blijde boodschap te brengen den zachtmoedigen, Jes.61:1;
nuntius dei ~E;
385 Of gelijk als een goede geest die ons buijten alle valsheijd en bedrog van het opperste goedt boodschapt om ons daar door aan te porren het zelve te zoeken en daar mede te vereenigen, welke vereeniginge ons opperste heijl is en gelukzaligheid;
Maar van de vrucht des booms, die in het midden des hofs is, heeft God gezegd: Gij zult van die niet eten, noch die aanroeren, opdat gij niet sterft, Gen.3:3;
arbor* 3xE;
408 tot het genieten van de vruchten dezes booms de welke gij U belooft;
pect* ~E;
079 hij neemt een van deze, 't welk de gedaante heeft van een menschelijke borst, hij voegd het te zamen met een ander, dat de gedaante heeft van een menschelijk hooft en maakt van deze twee een geheel, hetwelk het bovenste gedeelte van een menschelijk lighaam vertoond; zult gij nu daarom zeggen, dat het wezen van het hoofd heeft toegenomen, omdat het vereenigt was met de borst? Dat is bedrog. Want het is het zelfde dat het te vooren was;
BOUWEN (build): geboud; gebouwd n;
471xB: Gebouwd op het fondament der apostelen en profeten, Ef.2:20;
(con)stru* ~E;
funda* 26xE: Atque his me ad secundum argumentum etiam respondisse puto quandoquidem id in eo etiam fundatur quod materia quatenus substantia divisibilis sit et partibus confletur, 1,15s;
249 (voor zo veel zij op eigen liefde en op een waan van dat de mensch een eerste oorzaak is van zijn werk en dienvolgende lof en laster verdiend, geboud zijn);
134 >.doch dit kan hier so wel staan, dewijl op het selve niets gebouwd is of daar van afhangig is.];
BOVEN 16x+n+6m; bovenste; daarenboven 2x;
contumaci* ~E;
228 en door de selve vuur en water braveren en zo vast ellendig ter dood geraaken;
lat* 1xE: Quod etiam optime probant ex eo quod per corpus intelligimus quamcunque quantitatem longam, latam et profundam, certa aliqua figura terminatam, quo nihil absurdius de Deo, ente scilicet absolute infinito, dici potest, 1,15s;
057 [als een lichaam an]ders geen eijgenschap en hadde als lang, breet, en diep, dat alsdan in het zelve [geen oorzaak is zichzelf in beweging te brengen];
BRENGEN 28x+5n+m; *voortbrengen; afbrengen; bijbrengen; breng; brengd; brengende; brengt 10x+2m; doen afzien'; gebracht.2x; gebragd; gebragt; teweegbrengen: wege 2x; teweegbrengen; weege +n; wegen 2n;
061 Z Liefde: Ik zie, Broeder [=Verstand], dat ten eenemaal mijn wezen en volmaak[theid afhangt van uw volmaaktheid];
116 [noo]ijt heeft God zijne voorzorge gehad over Bucephalum enz. maar wel over het geheele geslagte;