Beschrijving van het Groenings dialect: ‘Ut Grünnigs’

(merk op: zonder n voor de eind-g).

Groeningen is een klein plaatsje in Oost Noordbrabant in de gemeente Boxmeer. De oorspronkelijke bewoners, waarvan er steeds minder overblijven, praten behoorlijk plat. Ik heb de indruk dat er platter gepraat wordt dan in omliggende dorpen zoals Vierlingsbeek of Vortum Mullem, maar zeker platter dan in het ietwat ‘deftige’ Boxmeer.

Voor zover ik weet bestaat er geen beschrijving van 'ut Grünnigs'. Het zou jammer zijn als met het leeglopen van het dorp of met het uitsterven van de autochtone bevolking, het typische dialect zou verdwijnen. Daarom geef ik hier een nogal wilde en lukrake aanzet om een beschrijving te maken. Het omgaan met taal is mijn vak helemaal niet, ik ben ‘techneut’, maar ik vind het gewoon leuk.

Eerst maar wat typische klanken, hoe schrijf je die (voorstel), hoe spreek je ze uit

dialect	nederlands	voorbeeld	klink als in	opmerking
a	a	bal	bal
aa	aa	zaal	eng. bar
e	e	hek	hik	i iets naar e toe
è	e	bek	bek
ee	ee	weet	weet
èè		bèèr (beer)	fr maire
eu	eu	geut (goot)	föhn
l	l	haal		voor in de mond, dus niet uitspreken aals w zoals in west nederland veel voorkomt
i	i	wit	wit
ie	ie	mien (mijn)	vier	iets gerekt: viejer
ie:	ie	kie:ke (kijken)	eng: to be	lange ie
o	o	boks (broek)	kort: rook	getuite lippen, lengte tussen o en oo in, voor in de mond
oo	oo	goor	goor	langer, vlakker, minder rond dan ABN
oa		poal (paal)	Rhône
ö		vör (voor)	eng. fur
öö		höör (haren)	fr beurre
r	r	rood	goot (West.ned)	schrapende keel-r
u	u	put	put	iets verlengd
ü	u	hüs, rüke	Brücke	korte duitse ü-klank
üü	uu	züüke	huren
ij	ij	hij	eng. day	i en j afzonderlijk uitspreken
g	g	gij	fr. gérome	zachte g

Het geslacht van zelfstandige naamwoorden.

Met aandacht voor het verschil tussen mannelijk en vrouwelijk. Dit wordt door de Grünnigenaar nog behoorlijk goed aangevoeld.

mannelijk	de(n), unne(n)	dizze(n)	dieje(n)
vrouwelijk	de, un	dees	die
onzijdig	ut, un	di(t)	dè(t)

Opmerking: Ik kies hier voor ut in plaats van 't, omdat ik anders ook 'n en erger nog 'nnen zou moeten gebruiken.

Voorbeelden

de kel, dizze kel, dieje kel (de man, deze man, die man)

den emmer, dizzen emmer, diejen emmer (de emmer)

de vrouw, dees vrouw, die vrouw (de vrouw)

ut kient, di(t) kient, dè(t) kient (het kind)

un meens een vrouw

unne meens een man

De ‘n’ wordt aan de geplakt en ‘nen’ aan un of dun als het opvolgende woord met een klinker of ‘h’ begint. Dat spreekt makkelijker uit. Hieronder enkele voorbeelden.

dun hof	de tuin
dun oaven, unnen oaven	de oven
unne ring, unnen iezere ring	een ring
unnen aalden oaven	een oude oven

Opmerking

Enkele onzijdige woorden worden in het dialect als de-woorden beschouwd. De enige twee die ik nu weet zijn: de gedien (v) en de zaal (m) (het gordijn en het zadel).

Meervoud

Als in het ABN, met toevoeging van ‘s’

Waar het ABN ‘en’ toevoegt, laat het dialect het bij een toevoeging van ‘e’ (de ‘n’wordt nooit uitgesproken, dus schrijf ik hem ook niet)

Gekke meervoudsvormen, door klankverandering (zoiets als bij het Duits), enkele voorbeelden.

enkelvoud	meervoud	nederlands
bal	bèl	bal, ballen
hüs	hüüs	huis, huizen
rad	rèèj	rad, raden
laars	lèèrs	laars, laarzen
kop	köp	kop, koppen
hoop	heup	hoop, hopen
kap	kèp	kap, kappen

Werkwoorden vervoegen, enkele voorbeelden.

	hebben	zijn	zullen	mogen	kunnen
OTT	ik heb gij het hij het wij hebbe gillie het zillie hebbe	ik bin gij bint, ziet hij is wij zien gillie ziet zillie zien	ik zal gij zult hij zal wij zulle gillie zult zillie zulle	ik mag gij meugt hij mag wij meuge gillie mugt zillie meuge	ik kan gij kunt hij kan wij kunne gillie kunt zillie kunne
OVT	ik haj gij hat hij haj wij han gillie hat zillie han	ik was gij waart hij was wij ware gillie waart zillie ware	ik zöj gij zöt hij zöj wij zön gillie zöt zillie zön	ik moog gij moogt hij moog wij mochte gillie mocht zillie mochte	ik kon gij kont hij kon wij konde gillie kont zillie konde
VTT	ik heb gehad	ik bin gewest	nvt	ik heb gemeugen	ik heb gekunt

Meewerkend voorwerp en bezittelijk voornaamwoord.

	meewerkend vw	bezittelijk vnmwrd
ik	mien	mien(e)
gij	ow	ow(we)
hij, zij	hum, hör	zien(e), hör(re)
wij	oons	oons, onze
gillie	ollie	ollie, ollië
zij	hun	hun

laatst bijgewerkt op 8/10/2001